ਪਿਆਰੇ ਜੀ, ਸੁਣੋ—ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਬੋਧ ਦੀ ਮਹਾਨ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਯੋਗ ਵਾਸਿਸ਼ਠ ਦੇ ਮਹਾਨ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਆਲਸੀ ਅਤੇ ਸੁੱਤਾ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ, ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੇ ਕਛੂਏ ਵਾਂਗ, ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਵੱਲ ਉਠਾਵੇ ਤਾਂ ਕਿ ਵਧਾਪੇ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਚੱਕਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲ ਸਕੇ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਸਿਰਫ ਭੋਗ-ਵਿਲਾਸ ਲਈ ਧਨ-ਸੰਪਤੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰਿਕ ਜੀਵਨ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ, ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਮਨੁੱਖ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਤੋਂ ਉਪਰੋਕਤ ਹੋ ਕੇ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਵੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਲੋਕ ਸੰਸਾਰਿਕ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਸੁਖ ਤਦੋਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ, ਰੀਤ-ਰਿਵਾਜ ਅਤੇ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਦੀ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਜੋ ਇਕਾਂਤ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਅੰਦਰ ਲੋਭ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਤੇ ਸੁਖ ਦੋਵਾਂ ਵਿਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਉਸਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਉਮਰ, ਮਾਣ, ਗੁਣ ਅਤੇ ਵਧਾਈ ਇਕ ਜੈਸਮੀਨ ਲੱਤਾ ਵਾਂਗ ਫੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸਫਲਤਾ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਹਰ ਥਾਂ, ਹਰ ਵੇਲੇ, ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਭ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਛੱਡਣੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਕਈ ਵਾਰੀ ਅਸੁਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਹਰਾ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਝੀਲ ਵਿਚ ਅਟਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਜਾ ਮਰੁੱਤ ਦੇ ਯਜਨ ਵੇਲੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਸੰਵਰਤ ਨੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਾਂਗ, ਇਕ ਨਵੀਂ ਰਚਨਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੇਵ ਤੇ ਅਸੁਰ ਦੋਵੇਂ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਅਦਭੁਤ ਯਤਨ ਨਾਲ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਤਪ ਕਰਕੇ ਉਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਸੀ। ਉਪਮਨਯੂ ਨੇ, ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ-ਕਲੇਸ਼ ਵਿਚ, ਲੋਣ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਅਲੌਕਿਕ ਰਸ ਪੀ ਕੇ, ਦੁੱਧ-ਸਮੁੰਦਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ। ਕਾਲ ਨੇ ਆਪਣੇ ਤੀਬਰ ਤਰਕ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਯੋਧਿਆਂ ਨੂੰ, ਵਿਸ਼ਨੂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਸਮੇਤ, ਘਾਸ ਵਾਂਗ ਨਿਵਾ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਖੁਦ ਸ਼ਵੇਤਾ ਵੱਲੋਂ ਹਰਾਇਆ ਗਿਆ। ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਸਤ੍ਯਵਾਨ ਲਈ, ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਬਲ ਤੇ, ਯਮ ਨੂੰ ਵੀ ਮੰਨਵਾ ਲਿਆ ਤੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਣ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਉੱਤਮਤਾ ਐਸੀ ਨਹੀਂ, ਜਿਸਦਾ ਨਤੀਜਾ ਸਾਫ਼-ਸਾਫ਼ ਨਾ ਮਿਲੇ; ਜੋ ਕੁਝ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾਰ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਹੀ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਤੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਗਲਤ ਸਮਝ ਵਲ ਝੁਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਚੰਚਲਤਾ ਹੀ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਪਰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਵੀ, ਜਾਣੋ ਕਿ ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮੰਗਲਮਈ ਹੈ। ਅਹੰਕਾਰ ਛੱਡ ਕੇ, ਸਦੀਵੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ, ਉੱਚੇ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਨੂੰ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਨਾ ਤਪ, ਨਾ ਤੀਰਥ, ਨਾ ਹੀ ਸ਼ਾਸਤਰ ਇੰਨਾ ਉਧਾਰਾ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿੰਨੀ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ। ਜਿਸ ਦਾ ਲੋਭ, ਮੋਹ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਦਿਨੋ-ਦਿਨ ਘਟਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਕਰਤਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਧਰਮੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਤਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਜਾਗਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਵਿਖਾਈ ਦੇਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦਰਸ਼ਨਯੋਗ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਬਚਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੀਵਾਤਮਾ ਉਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜਗਤ ਨਾ ਕਦੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਨਾ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਸੀ, ਨਾ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ; ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੈ—ਕੇਵਲ ਉਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਗੋਚਰ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਤਰਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਾਬਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਹਰ ਕੋਈ ਇਸ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਵੀ ਇਹ ਦੱਸ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਜਿਵੇਂ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਇਹ ਪੂਰਾ, ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਆਕਾਰ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸੋਰੂਪ ਹੈ, ਇਹੀ ਅਸਲ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਅਸਲ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਹੋ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਚੇਤਨਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਅਦਭੁਤ ਹੈ, ਉਹ ਚਲਣ ਅਤੇ ਠਹਿਰਾਉਂ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੀ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਜਿਵੇਂ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਹੈ; ਦੱਸੋ, ਸੂਰਜ ਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀ ਫ਼ਰਕ ਹੈ? ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਖੁਲਣਾ ਤੇ ਬੰਦ ਹੋਣਾ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਦਾ ਚੜ੍ਹਨਾ ਤੇ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਜਦੋਂ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਸਮਝੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਰਮ ਤੱਤ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਮੈਲ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹੀ ਆਕਾਸ਼ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਰਹਿੰਦੀ ਨਹੀਂ; ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ, 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਸਿਰਫ਼ ਭਾਸ ਹੈ, ਅਸਲ ਨਹੀਂ; ਫਿਰ, ਜੋ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਤਤ੍ਤ-ਜਾਂਚ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਕਿਉਂ ਰਹਿੰਦਾ? ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਮੋਹ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਸੁਰਾਂ ਦੀ ਮਨੋਵ੍ਰਿਤੀ ਵੀ ਪੀੜ੍ਹਦੀ ਹੈ; ਪਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਜਾਂਚ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਜਦ ਤਕ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਜੋਤ ਅੰਦਰੋਂ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਘਣੇ ਬੱਦਲ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਖਿੜਦੀ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਤ ਦਾ ਕਮਲ ਨਹੀਂ ਖਿੜਦਾ। ਜਦੋਂ 'ਮੈਂ ਹਾਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਨਰਕ, ਸਵਰਗ, ਮੋਖ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਇੱਛਾ ਲਈ ਥਾਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਜਦ ਤਕ ਅਹੰਕਾਰ ਦਾ ਬੱਦਲ ਦਿਲ ਵਿਚ ਫੈਲਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਤਮੰਨਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਕਲੀਆਂ, ਕੁਟਜਾ ਫੁੱਲ ਵਾਂਗ, ਖੁਲਦੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦ ਅਹੰਕਾਰ ਦਾ ਬੱਦਲ ਗਿਆਨ ਦੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਮੰਦਾ-ਪਨ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਰੌਸ਼ਨੀ ਕਦੇ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਅਹੰਕਾਰ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਨਿਕਟ ਹੈ ਪਰ ਕਲਪਿਤ ਹੈ, ਸਿਰਫ਼ ਦੁੱਖ ਹੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਸੁਖ ਨਹੀਂ—ਇੱਕ ਬੱਚੇ ਦੀ ਭੁੱਲ ਵਾਂਗ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬੁਖਾਰ ਨੇ ਗੁਮਰਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ। ਵਿਅਰਥ ਕਲਪਿਤ ਅਹੰਕਾਰ ਮੋਹ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਜਨਮਾਂ-ਮਰਨਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਗਲਤ ਰਸਤੇ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਰੁਕਾਵਟਾਂ। 'ਇਹ ਮੈਂ ਹਾਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਘਣੇ ਮੋਹ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਹਨੇਰੀ ਹੈ—ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਨਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਨਾ ਹੋਵੇਗੀ। ਇੱਥੇ ਜੋ ਵੀ ਸੁਖ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਚੱਕਰ ਦੀ ਖੇਡ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਦੀ ਲੱਕੜੀ ਹਿਲਾਉਣ ਨਾਲ ਤਸਵੀਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਦੁਖਦਾਈ ਕੋਪਲ ਜਦ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਰੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਰੂਪੀ ਜੰਗਲ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਕੱਟਣ ਔਖੀਆਂ ਹਨ। 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਅਣਥੱਕ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਕੋਪਲ ਹੈ, ਅਤੇ 'ਇਹ ਮੇਰਾ' ਜਿਹੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅਣਗਿਣਤ ਟਾਹਣੀਆਂ ਵਾਂਗ ਫੈਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ, ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਮਿਟਾਈ, ਅਤੇ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਵੱਲ ਪਹੁੰਚਣ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦੱਸਦੀ ਹੈ—ਜਿਥੇ ਮਨੁੱਖ ਸੱਚੀ ਮੁਕਤੀ, ਅਮਰਤਾ ਅਤੇ ਅਨੰਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।