ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਉੱਚੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਸਿਫ਼ਤਾਂ ਨਾਲ ਆਸਮਾਨ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਵਾਲੀ ਸਤਕਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਪਰ ਇਹ ਵੀ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਮੌਜ-ਮਸਤੀ ਜਾਂ ਭੋਗ-ਵਿਲਾਸ ਮੌਤ ਦੇ ਪੰਜੇ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਬਚਾ ਸਕਦੇ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ੋਹਰਤ ਚੰਦ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਅਸਮਾਨੀ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਭੀ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਲੋਕ ਇਸ ਦੁਨੀਆਂ ਤੋਂ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਗੀਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਜੀਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਉੱਚੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼, ਪੂਰਾ ਯਤਨ, ਅਤੇ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਚੱਲਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਦਾ ਸਫਲਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਿਸ ਨੇ ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਤੁਰੰਤ ਫਲ ਦੀ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਜੋ ਸਫਲਤਾ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪੱਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਹੋਰ ਵੱਧ ਕੇ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਕਰਮ ਵੀ ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥ ਅਨੁਸਾਰ, ਬਿਨਾ ਦੁੱਖ, ਡਰ, ਥਕਾਵਟ, ਲਾਲਚ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਦੇ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਕਰਮ ਵਿਅਰਥ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇਵੋ। ਆਤਮਾ, ਜੋ ਅਨੇਕਾਂ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਗਲੇ-ਸੜੇ ਖੱਡਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਹੁਣ ਉਸ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਣਗਿਣਤ ਖੰਡਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਚਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਹੁਣ ਤੋਂ, ਕਦੇ ਵੀ ਹੋਰ ਹੇਠਾਂ ਨਾ ਡਿੱਗੋ; ਇਹ ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥ ਤੁਹਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਹਥਿਆਰ ਵਾਂਗ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਜਦੋਂ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਹਾਥੀ ਚੀਰ-ਫਾੜ ਹੋ ਰਹੇ ਹੋਣ, ਜਾਨ ਤੇ ਆ ਬਣੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਕਿਸ ਕੰਮ ਦੀ? ਉੱਚੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥ ਵੱਲ ਹੀ ਮੂੰਹ ਕਰਨ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਪਰਖੋ—'ਇਹ ਪਰਛਾਵਾਂ ਹੈ, ਇਹ ਅਸਲੀਅਤ ਹੈ।' ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ, ਗਾਂਵਾਂ ਵਾਂਗ ਨਾ ਚੱਲੋ। ਬੇਵਿਚਾਰਤਾ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸ਼ੁਭਤਾ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿਓ; ਲੰਮੀ, ਗਹਿਰੀ, ਭਾਰੀ ਨੀਂਦ ਨੂੰ ਉਤਾਰ ਦਿਓ ਅਤੇ ਜਾਗੋ। ਸੁੱਤੇ ਨਾ ਰਹੋ; ਪੁਰਾਣੇ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਕਛੂਏ ਵਾਂਗ, ਹੌਲੀਆਂ-ਹੌਲੀਆਂ ਉੱਠੋ—ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨੂੰ ਅਪਣਾਓ ਤਾਂ ਜੋ ਵਧਾਪੇ ਤੇ ਮੌਤ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋਵੇ। ਭੋਗ-ਵਿਲਾਸ ਲਈ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਧਨ ਸੰਸਾਰਕ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਮੁਸ਼ਕਲ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਜੋ ਹਰ ਥਾਂ ਉਪੇਖਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੱਚੀ ਤਰੱਕੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸੰਸਾਰੀ ਰੀਤ-ਰਿਵਾਜ, ਸੋਝੀ, ਅਤੇ ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਉਲਟ ਨਾ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਕਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਖੁਸ਼ੀ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਦੀ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਜੋ ਇਕੱਲਾ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੁੱਖ-ਸੁਖ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲਾਲਚ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਉਮਰ, ਸ਼ੋਹਰਤ, ਗੁਣ ਅਤੇ ਤਰੱਕੀ ਇਕ ਜੈਸਮਿਨ ਦੀ ਬੇਲ ਵਾਂਗ ਫੁੱਲਦੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਪੂਰੀ ਸਫਲਤਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਹੈ, ਹਰ ਚੀਜ਼ ਹਰ ਥਾਂ ਸੰਭਵ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਆਪਣੇ ਭਾਗਵਾਨ ਯਤਨ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਾ ਛੱਡੋ। ਦੇਵਤੇ ਭੀ, ਭਾਵੇਂ ਉੱਚੇ ਹਨ, ਪਰ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਦੈਤਿਆਂ ਵਲੋਂ ਹਰਾ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਕਵਲਾਂ ਵਾਲੇ ਝੀਲਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਜਾ ਮਰੁੱਤ ਦੇ ਯਜਨ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਸੰਵਰਤ ਨੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਾਂਗ, ਇਕ ਹੋਰ ਨਵਾਂ ਰੂਪ ਰਚਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਦੈਤ ਸਭ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਵੀ ਅਸਧਾਰਣ ਯਤਨ ਨਾਲ ਕਠਿਨ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਜੋ ਅਸੰਭਵ ਸੀ, ਉਹ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਪਮਨਯੂ ਨੇ, ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਆਟੇ-ਪਾਣੀ ਦੇ ਵਿਲੱਖਣ ਰਸ ਦਾ ਪਾਨ ਕਰਕੇ ਦੁਲਭ ਦੂਧ-ਸਾਗਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਕਾਲ ਨੇ, ਆਪਣੀ ਤੀਖੀ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਹਾਬਲੀ ਰਣਬਾਂਕੁਰਿਆਂ ਨੂੰ, ਵਿਸ਼ਨੁ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿਕ ਨੂੰ, ਤਿੰਕ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਉਹ ਖੁਦ ਸ਼ਵੇਤ ਵਲੋਂ ਹਰਾ ਗਿਆ। ਸਾਵਿਤਰੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਯਮ ਨੂੰ ਵੀ ਜਿੱਤ ਲਿਆ, ਉਸ ਤੋਂ ਵਾਅਦਾ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਸਤ੍ਯਵਾਨ ਨੂੰ ਮੁੜ ਜੀਵਤ ਕਰਵਾ ਲਿਆ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਭੀ ਐਸਾ ਉੱਤਮ ਗੁਣ ਨਹੀਂ, ਜਿਸਦਾ ਸਾਫ਼ ਨਤੀਜਾ ਨਾ ਹੋਵੇ; ਜੋ ਕੁਝ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਗੁਣਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੋਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਸੁਰਤ ਨੂੰ ਜਾਣਣਾ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਗਲਤ ਸੋਚ ਨਾਲ ਭਟਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਚੰਜਲਤਾ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ; ਪਰ ਜਾਣੋ ਕਿ ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ੁਭ ਹੈ। ਅਹੰਕਾਰ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਸਦੀਵੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਅਪਣਾਓ ਅਤੇ ਸੋਝੀ ਨਾਲ ਉੱਚੀ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਨੂੰ ਗੁਣਵਾਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਰਾਹੀਂ ਪੈਦਾ ਕਰੋ। ਨਾ ਤਪੱਸਿਆ, ਨਾ ਯਾਤਰਾ, ਨਾ ਗ੍ਰੰਥ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੰਸਾਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਉਧਾਰ ਸਕਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਗੁਣਵਾਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੀ ਲਾਲਚ, ਮੋਹ, ਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਘਟਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਕਰਤਵਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥ ਅਨੁਸਾਰ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੱਚਾ ਗੁਣਵਾਨ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਜਾਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਪੂਰੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਨੂੰ ਉਹ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਵਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਸੰਸਾਰ ਮੂਲ ਤੌਰ ਤੇ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਬਚਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਮਿੱਟਣ ਕਰਕੇ ਜਿੰਦ ਉਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਨਾਂ ਉਪਜਦਾ ਹੈ, ਨਾਂ ਸੀ, ਨਾਂ ਹੋਵੇਗਾ; ਇਸ ਸਮੇਂ ਭੀ ਨਹੀਂ ਹੈ—ਸਿਰਫ਼ ਉਹੀ ਪਰਮ ਅਸਲੀਅਤ ਹੈ, ਜੋ ਅਜਾਣੀ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਤੇ ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਵੀ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਵੀ ਇਹ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਪੂਰਾ, ਸ਼ਾਂਤ ਚੇਤਨਾ-ਸਰੂਪ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਹਨ, ਇਹੀ ਅਸਲੀਅਤ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਅਸਲੀ ਜਾਂ ਝੂਠਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਚੇਤਨਾ ਆਪੇ ਵਿੱਚ ਅਜੀਬ ਹੈ, ਉਹ ਹਿਲਦੇ-ਡੁੱਲਦੇ ਅਤੇ ਠਹਿਰਾਅ ਵਿੱਚ ਮੌਜਾਂ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਉਸੀ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਹੈ; ਦੱਸੋ, ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀ ਫਰਕ ਹੈ? ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੀ ਖੁਲ੍ਹਣ ਤੇ ਬੰਦ ਹੋਣੀ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਉਤਸ਼ਾ ਤੇ ਡੁੱਬਣ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਜਦੋਂ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਸਮਝੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ, ਤਾਂ ਇਹ ਪਰਮ ਅਸਲੀਅਤ ਦੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਮੈਲ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਮਝ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹੀ 'ਮੈਂ' ਪਰਮ ਅਕਾਸ਼ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ 'ਮੈਂ' ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ; ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ, ਜੋ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਦਿਖਾਵਾ ਹੈ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਤਾਂ ਫਿਰ, ਜੋ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਕਿਉਂ ਟਿਕੇ? ਭਾਵੇਂ ਦੈਤ ਦਾ ਮਨ ਵੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਅੰਧਕਾਰ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਉਹ ਬੱਚੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਇੰਦਰੀਆਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਖੋਜ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।