ਰਾਮ ਜੀ, ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਭੇਦ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ, ਤਾਂ ਇਹ ਉਸਨੂੰ ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਰਗੇ ਭਟਕਾਏ ਫਿਰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਮਝ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹੀ ਮਨ ਠਹਿਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਠਹਿਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਗਿਆਨਤਾ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉੱਚਾਈ ਤੋਂ ਵੀ ਡਿੱਗਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੀ ਨੂੰ ਸੱਪ ਜਾਂ ਲੱਕੜ ਸਮਝ ਕੇ ਭੁੱਲ ਕਰ ਬੈਠਦੇ ਹਨ। ਸੋਚੋ, ਕੇਵਲ ਭੌਂਹ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਕੋਈ ਮੈਰੂ, ਮੰਦਰ ਜਾਂ ਸਹ੍ਯਾ ਪਰਬਤ ਨੂੰ ਕੁਚਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਨਾਂ ਹੀ ਮਹਲ ਦੀ ਲੱਕੜ ਵਿੱਚ ਜ਼ਖ਼ਮ ਦੇ ਮੱਛਰ ਵਾਂਗ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇ ਗੋਲ ਨੂੰ ਇੱਕ ਥੱਪੜ ਨਾਲ ਗਿਰਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ, ਨਾਂ ਹੀ ਪ੍ਰਦਯੁਮਨਾ ਪਰਬਤ ਦੇ ਘਰ ਦੀ ਕੰਧ ਵਿੱਚ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਪੰਛੀ ਹੋ ਸਕਦੇ। ਜਿਵੇਂ ਹੱਥ ਨਾਲ ਫੁੱਲ ਵਾਂਗ ਮੈਰੂ ਪਰਬਤ ਚੁੱਕਣਾ ਖੇਡ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਨਾਂ ਹੀ ਸੁੱਕੇ ਪਰਬਤ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਸ਼ੇਰ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਕੰਬਦੇ ਕਬੂਤਰ ਵਾਂਗ ਹੋਣਾ ਆਸਾਨ ਹੈ। ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਆਕਾਸ਼, ਜਦੋਂ ਵਾਸਨਾ ਨਾਲ ਰੰਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮਾਇਆ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਆਪਣੀ ਮੂਲਤਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੀ, ਪਰ ਹੋਰ ਕੁਝ ਬਣੀ ਹੋਈ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਹੀ ਭਟਕਾਵਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਜੋ ਅਸਲ ਨਹੀਂ ਉਹ ਵੀ ਅਸਲ ਜਾਪਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਸਮਝ ਕੇ ਜੀਵ ਅੰਦਰ ਵੱਲ ਮੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਜਾਨ ਲਿਆ ਕਿ ਇਹ ਜਗਤ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਧਾਰ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਅਤੇ ਸੁੱਕੀ ਤਰਕ ਨਾਲ ਉਲਝ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਭਟਕਣ ਦੇ ਗੱਡੇ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਅਸ਼ੁਭ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਜੇ ਤਜਰਬੇ ਦੀ ਰਾਹੀਂ, ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਾਸਤਰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਨਹੀਂ, ਜੀਵਨ ਦੀ ਸੱਚੀ ਰਾਹ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ, ਤਾਂ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਡਿੱਗਣ ਜਾਂ ਮਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। "ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੋਵੇ, ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੋਵੇ" — ਇਹ ਸੋਚ ਵੀ, ਅਕਲਮੰਦ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ, ਉਸਦੀ ਆਪਣੀ ਤਕਦੀਰ ਅਤੇ ਗਰੀਬੀ ਕਰਕੇ, ਰਾਖ ਵੀ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੀ। ਜੋ ਉੱਚੇ ਮਨ ਵਾਲਾ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਘਾਸ ਵਾਂਗ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਗਾਂ ਪੁਰਾਣੀ ਘਾਸ ਛੱਡ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਸਦੇ ਅੰਦਰ ਸਦਾ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਣ ਦਾ ਅਚੰਭਾ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲੋਕਪਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਖੰਡ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅੰਡ ਵਾਂਗ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਰੀ ਵਿਪਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਅਧਰਮ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਮੁੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਹੂ ਨੇ ਅਣਅਧਿਕਾਰ ਨਾਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪੀਤਾ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸੱਚੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੁੜ ਭਟਕਾਵੇ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਡਿੱਗਦੇ। ਸਾਰੇ ਦੁੱਖ ਆਉਂਦੇ ਜਾਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੁਬੀਆਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸੁਭਾਗ ਆਉਂਦਾ ਹੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਆਪਣੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਨਹੀਂ, ਪਾਠ ਨਾਲ ਲਗਾਅ ਨਹੀਂ, ਸਚਾਈ ਵਿੱਚ ਅਡਿੱਗ ਹਨ — ਉਹੀ ਅਸਲ ਮਨੁੱਖ ਹਨ, ਹੋਰ ਸਿਰਫ਼ ਪਸ਼ੂ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਯਸ਼ ਦੀ ਚਾਂਦਨੀ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖ਼ੁਦ ਹਰੀ, ਖੀਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਵਾਸ ਕਰਨ ਵਾਂਗ, ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਕੁਝ ਭੋਗਣ ਜੋਗ ਸੀ, ਉਹ ਭੋਗ ਲਿਆ; ਜੋ ਕੁਝ ਵੇਖਣ ਜੋਗ ਸੀ, ਉਹ ਵੇਖ ਲਿਆ। ਹੁਣ ਸੰਸਾਰਿਕ ਬੰਨ੍ਹਨ ਤੋੜਣ ਲਈ, ਵਧ ਵਧ ਕੇ ਭੋਗਣ ਦੀ ਲਾਲਚ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ। ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚੰਗੇ ਆਚਾਰ, ਸ਼ਾਸਤਰ, ਅਤੇ ਸਥਿਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅੰਦਰਲੀ ਅਸਲ-ਰਹਿਤ ਲਾਲਚ ਛੱਡ ਕੇ ਮੁਕਤ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਯਸ਼ ਦੇ ਉੱਚੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸਤਕਾਰ ਕਰੋ; ਭੋਗ-ਵਿਲਾਸ ਮੌਤ ਦੇ ਮੁਹਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਬਚਾ ਸਕਦੇ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਦੇਵੀ-ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਗੀਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਜੀਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਉੱਚੇ ਮਨੁੱਖੀ ਯਤਨ ਨਾਲ, ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਰੀਤ ਪਾਲ ਕੇ, ਸਥਿਰ ਰਹਿ ਕੇ, ਸਫਲਤਾ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ? ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਲ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਘਬਰਾਉਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ; ਜੋ ਸਫਲਤਾ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਪੱਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਵਧੀਕ ਫਲਦਾਇਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਵੀ ਕਰਮ ਕਰੋ, ਉਹ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਨੁਸਾਰ, ਦੁੱਖ, ਡਰ, ਥਕਾਵਟ, ਲਾਲਚ ਅਤੇ ਮਜਬੂਰੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ — ਉਹ ਵਿਅਰਥ ਨਾ ਹੋਣ ਦਿਓ। ਆਤਮਾ, ਜੋ ਅਨੇਕ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਗੱਡਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗੁੰਮ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਉਸਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਢਹਿ ਗਏ ਖੰਡਰਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਤੋਂ, ਮੁੜ ਕਦੇ ਡਿੱਗੋ ਨਾ; ਇਹ ਸ਼ਾਸਤਰ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਹਥਿਆਰ ਵਾਂਗ ਪੱਕਾ ਕਰ ਲਵੋ। ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਹਾਥੀ ਚੀਰ ਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹੋਣ ਤੇ ਜਾਨ ਖਤਰੇ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਮਾਇਆ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ; ਉੱਤਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਸਰਨ ਹੀ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਕੇ ਸਮਝੋ — "ਇਹ ਪਰਛਾਵਾਂ ਹੈ, ਇਹ ਅਸਲ ਹੈ।" ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ, ਜਿਵੇਂ ਪਸ਼ੂ, ਨਾ ਚਲੋ। ਵਿਅਕਤੀਹੀਨ ਸੋਚ ਛੱਡੋ, ਜੋ ਅਸ਼ੁਭ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਦੁਖੀ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਭਾਗ-ਰਹਿਤ ਹੈ; ਲੰਮੀ, ਡੂੰਘੀ, ਗਾੜ੍ਹ ਨੀਂਦ ਤਿਆਗੋ ਤੇ ਜਾਗੋ। ਸੌਂਦੇ ਨਾ ਰਹੋ; ਜਿਵੇਂ ਪੁਰਾਣਾ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ ਕੱਛੂਆ, ਥੋੜ੍ਹਾ-ਥੋੜ੍ਹਾ ਉੱਠੋ — ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਅਪਣਾਓ, ਤਾਂ ਜੋ ਬੁਢਾਪਾ ਤੇ ਮੌਤ ਮੁਕ ਜਾਣ। ਭੋਗ ਲਈ ਧਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨਾ ਸੰਸਾਰ ਰੋਗ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਹਰ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਉਪਰਾਮਤਾ ਨਾਲ ਹੀ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਵੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ, ਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਸਦਾ ਆਚਾਰ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਜੀਵਨ ਨਿਰਲੇਪ ਹੈ, ਤੇ ਦੁੱਖ-ਸੁੱਖ ਵਿੱਚ ਲਾਲਚ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਚਿਰ ਆਯੁ, ਯਸ਼, ਗੁਣ ਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਇਕਠੇ, ਜੈਸਮੀਨ ਦੀ ਬੇਲ ਵਾਂਗ, ਫੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਪੂਰਨ ਸਫਲਤਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਹਰ ਥਾਂ, ਹਰ ਸਮੇਂ ਸਭ ਕੁਝ ਸੰਭਵ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਗੀ ਯਤਨ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਾ ਛੱਡੋ। ਦੇਵਤੇ ਵੀ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਉੱਚੇ ਹੋਣ, ਕਦੇ-ਕਦੇ ਅਸੁਰਾਂ ਵੱਲੋਂ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹਰਾ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਕਮਲਾਂ ਵਾਲੀ ਝੀਲ ਵੱਲੋਂ ਹਰਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਰੁੱਤ ਰਾਜੇ ਦੇ ਯਗ ਵਿੱਚ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਸੰਵਰਤ ਨੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਾਂਗ, ਨਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਅਸੁਰ ਰਚ ਦਿੱਤੇ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਵੱਡੇ ਯਤਨ ਨਾਲ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਤਪ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਅਸੰਭਵ ਸੀ, ਉਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਪਮਨਯੂ ਨੇ, ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਆਟੇ-ਪਾਣੀ ਦੇ ਵਿਲੱਖਣ ਰਸ ਨੂੰ ਪੀ ਕੇ, ਦੁਲਭ ਖੀਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ। ਕਾਲ ਨੇ ਆਪਣੇ ਤੀਬਰ ਤਰਕ ਨਾਲ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਯੋਧਿਆਂ ਨੂੰ, ਵਿਸ਼ਨੂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿਕ ਸਮੇਤ, ਘਾਹ ਵਾਂਗ ਨਿਬਟਾ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਉਹ ਸ਼੍ਵੇਤ ਵਲੋਂ ਹਰਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਸਭ, ਹੇ ਰਾਮ, ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਸਲੀਅਤ ਅਤੇ ਮਾਇਆ ਦੇ ਭੇਦ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ।