ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਇੱਕ ਡੈਮਨ ਨਾਮ ਦਾ ਦੈਤ ਦਾਮਾ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਮੱਛਰ ਬਣ ਕੇ ਵੱਸਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਹ ਵੱਡੇ ਖੰਭੇ ਦੀ ਦਰਾਰ ਵਿੱਚ ਨਰਮ ਆਵਾਜ਼ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਉਸੇ ਭਿਆਨਕ ਸ਼ਹਿਰ ਅਧਿਸ਼ਠਾਨ ਵਿੱਚ ਰਤਨਾਵਲੀ ਵਿਹਾਰ ਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮਠ ਵੀ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਰਾਜੇ ਦਾ ਮੰਤਰੀ ਨਰਸਿੰਹਾ ਵੱਸਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬੰਧਨ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਸੂਝ ਐਨੀ ਸਾਫ਼ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਹਥੇਲੀ ਉੱਤੇ ਰੱਖੇ ਆਮਲਕ ਫਲ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ। ਨਰਸਿੰਹਾ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਕਟਾ ਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਪੰਛੀ ਸੀ, ਜੋ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਜਾਦੂਈ ਦੈਤ ਸੀ। ਉਹ ਟਾਂਬੇ ਦੀਆਂ ਟਹਿਣੀਆਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿੱਚ ਖੇਡਣ ਵਾਸਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹੀ ਮੰਤਰੀ ਨਰਸਿੰਹਾ ਦਾਮਾ, ਵਿਆਲਾ, ਕਟਾ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਛੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਰਚ ਕੇ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਕਟਾ ਪੰਛੀ ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਦਾ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਸੁਰਤ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਅੰਦਰੋਂ ਹੀ ਅਤਿ ਉੱਚੀ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ, ਉਸਦੀ ਝੂਠੀ ਅਹੰਕਾਰ ਭਾਵਨਾ ਠੰਢੀ ਪੈ ਜਾਂਦੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਰਦਯੁਮਨ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਕੋਲ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ ਕਲਵਿੰਗਕ ਪੰਛੀ ਵੀ, ਆਪਣੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਕੇ, ਪਰਮ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਮਹਲ ਦੇ ਲੱਕੜ ਵਿੱਚ ਜ਼ਖਮ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ ਮੱਛਰ ਵੀ, ਯਾਦਵਾਸ਼ਤ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਵਜ੍ਹਾ ਕਰਕੇ ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣ ਲੈਂਦਾ ਤੇ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲੱਭ ਲੈਂਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਘਵ! ਪਰਦਯੁਮਨ ਦੀ ਚੋਟੀ ਤੋਂ ਆਇਆ ਚਿੜੀ, ਮਹਲ ਦੇ ਮੱਛਰ ਤੇ ਬਾਗ਼ ਦੀ ਝੀਂਗਰ—ਇਹ ਸਭ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੀ ਰੱਸਸੀ, ਸੰਪ ਤੇ ਡੰਡੇ ਦੀ ਲੜੀ ਤੈਨੂੰ ਸਮਝਾਈ ਗਈ ਹੈ; ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਮਾਇਆ ਹੈ—ਖਾਲੀ ਜਿਹਾ, ਪਰ ਬੜਾ ਚਮਕਦਾਰ। ਜਦ ਤੱਕ ਇਹ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਇਹ ਮਿਰਾਜ਼-ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗੂ ਘੁੰਮਾਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਦ ਸਮਝ ਆ ਜਾਵੇ, ਇਹ ਠੰਢਾ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਮਾ! ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੀ, ਸੰਪ ਤੇ ਡੰਡੇ ਦੀ ਭੁਲਾਵੇ ਵਿੱਚ, ਵੱਡੀ ਉਚਾਈ ਤੋਂ ਭਟਕਿਆ ਮਨੁੱਖ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਸੋਚੋ, ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਮਿਰਾ ਭੰਵ ਨਾਲ ਮੇਰੂ, ਮੰਦਰ ਤੇ ਸਹਯਾ ਪਹਾੜਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਮਹਲ ਦੇ ਲੱਕੜ ਵਿੱਚ ਜ਼ਖਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੱਛਰ ਬਣ ਜਾਣਾ ਵੀ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਚੰਦ ਦੀ ਚਕਤੀ ਇੱਕ ਥੱਪੜ ਨਾਲ ਡਿੱਗ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਪਰਦਯੁਮਨ ਪਹਾੜ ਦੇ ਘਰ ਦੀ ਕੰਧ ਵਿੱਚ ਜ਼ਖਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੰਛੀ ਬਣ ਜਾਣਾ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਫੁੱਲ ਵਾਂਗ ਚੁੱਕ ਲੈਣਾ, ਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸੁੱਕੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਸ਼ੇਰ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਕੰਬਦੀ ਕਬੂਤਰ ਵਾਂਗ ਰਹਿਣਾ—ਇਹ ਸਭ ਚਿੱਤ ਦੀ ਮਾਇਆ ਦੀ ਖੇਡ ਹੈ। ਇਹ ਚਿੱਤ ਦਾ ਆਕਾਸ਼, ਜੋ ਰੰਗੀਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਸੱਚਮੁੱਚ ਮਾਇਆ ਹੈ; ਇਹ ਆਪਣੀ ਅਸਲੀਅਤ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ, ਪਰ ਹੋਰ ਕੁਝ ਬਣ ਕੇ ਵੇਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਭੁਲੇਖੇ ਨਾਲ, ਜੋ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਵੀ ਅਸਲ ਜਾਪਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮਿਰਾਜ਼ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਸਮਝ ਕੇ ਜੀਵ ਅੰਦਰ ਮੂੰਹ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਮਾਇਆ ਸਮਝ ਕੇ, ਉਪਦੇਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰੋਂ ਸੰਸਕਾਰ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਹੀ ਸੂਝ ਦੀ ਧਾਰ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਤੇ ਸੁੱਕੀ ਤਰਕ ਦੀ ਹਲਚਲ ਹੈ, ਉਹ ਜਲਦੀ ਭਟਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਅਸ਼ੁਭ ਨੂੰ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਬਿਨਾਂ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਰਾਹ ਤੋਂ, ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਾਸਤਰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ, ਨਾ ਚੱਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਡਿੱਗਣ ਜਾਂ ਮਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ‘ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੋਵੇ, ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੋਵੇ’—ਇਹ ਸੋਚ ਸਮਝਦਾਰ ਨੂੰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਦੇਂਦੀ, ਨਾ ਹੀ ਰਾਖ ਛੱਡਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਅਭਾਗੇਪਣ ਤੇ ਗਰੀਬੀ ਕਰਕੇ। ਜੋ ਉੱਚੇ ਚਿੱਤ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਘਾਸ ਵਾਂਗ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹਦੇ ਪਿੱਛੇ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਗਾਂ ਪੁਰਾਣੀ ਘਾਸ ਛੱਡ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਸਦੇ ਅੰਦਰ ਸਦਾ ਸੱਚੀ ਹੋਂਦ ਦੀ ਵਿਅਕੁਲਤਾ ਚਮਕਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਦੇਵਤੇ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਅਖੰਡ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅੰਡੇ ਦੀ। ਭਾਰੀ ਵਿਪਤਾ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਅਧਰਮ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਫਸਣਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਹੂ, ਜੋ ਅਣਧਰਮ ਨਾਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪੀ ਗਿਆ, ਉਹ ਵੀ ਨਾਸ ਹੋ ਗਿਆ। ਜੋ ਸੱਚੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਤੇ ਉੱਤਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੁੜ ਮੋਹ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਡਿੱਗਦੇ। ਸਾਰੇ ਦੁੱਖ ਆਉਂਦੇ ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਨੇਕੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਣ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਵਧੀਆ ਪਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਆਪਣੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਨਹੀਂ, ਪਾਠ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਸੱਚ ਵਿੱਚ ਅਡਿੱਠੇ ਹਨ—ਇਹੀ ਮਨੁੱਖ ਹਨ, ਹੋਰ ਸਿਰਫ਼ ਪਸ਼ੂ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਦਾ ਆਕਾਸ਼ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦੀ ਚਾਨਣ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਰੀ, ਦੁੱਧ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ, ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਭੋਗਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਭੋਗ ਲਿਆ ਗਿਆ; ਜੋ ਕੁਝ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਵੇਖ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਸੰਸਾਰਕ ਬੰਧਨ ਤੋੜਨ ਲਈ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ, ਸਿਵਾਏ ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਭੋਗਣ ਦੀ ਲਾਲਚ ਛੱਡਣ ਦੇ। ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਚਾਰ, ਸ਼ਾਸਤਰ, ਚਲਣ ਤੇ ਸਥਿਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵੇ, ਪਰ ਅੰਦਰਲੀ ਭੋਗ-ਇੱਛਾ, ਜੋ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਛੱਡ ਦੇਵੇ ਤੇ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਉੱਚੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਆਸਮਾਨ ਛੂਹਣ ਵਾਲੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰੀਏ; ਭੋਗ-ਵਿਲਾਸ ਮੌਤ ਦੇ ਚੰਗਲ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਬਚਾ ਸਕਦੇ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਚੰਨ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਗੀਤ ਦੇਵ-ਕਨਿਆਵਾਂ ਗਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਉਹ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਮਰੇ ਹੋਏ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਉੱਚੀ ਮਿਹਨਤ, ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਤੇ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਉੱਚਾ ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਹੀ ਆਚਾਰ ਨਾਲ ਯਕੀਨਨ ਸਫਲਤਾ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਫਲ ਦੀ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ ਜਲਦੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ; ਜੋ ਸਫਲਤਾ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਪੱਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਵਧੇਰੇ ਫਲਦਾਇਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਰਮ, ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਨੁਸਾਰ, ਦੁੱਖ, ਡਰ, ਥਕਾਵਟ, ਲਾਲਚ ਤੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਕਰੋ—ਇਹ ਵਿਅਰਥ ਨਾ ਜਾਣ ਦਿਓ। ਆਤਮਾ, ਜੋ ਕਈ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਭਟਕਣ ਵਿੱਚ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਹੁਣ ਓਹਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਣਗਿਣਤ ਖੰਡਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਚਾ ਲਵੋ। ਅੱਜ ਤੋਂ, ਮੁੜ ਹੇਠਾਂ ਨਾ ਡਿੱਗੋ; ਇਹ ਸ਼ਾਸਤਰ ਕਲੇਸ਼ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹਥਿਆਰ ਵਾਂਗ ਪੱਕਾ ਕਰ ਲਵੋ। ਜਦੋਂ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਹਾਥੀ ਵੱਡੇ ਜਖ਼ਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਾਨ ਉੱਤੇ ਬਣ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਧਨ ਕਿਸ ਕੰਮ ਆਉਂਦਾ? ਉੱਚੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵੱਲ ਹੀ ਤੱਕਣ। ਸਮਝੋ ਤੇ ਪੜਤਾਲ ਕਰੋ—'ਇਹ ਪਰਛਾਂਵਾਂ ਹੈ, ਇਹ ਅਸਲ ਹੈ'—ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਗੋਆਂ ਵਾਂਗ ਨਾ ਚੱਲੋ। ਅਸਮਝੀ ਵਿਚਾਰ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਰਸਯੋਗ ਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿਓ; ਮੋਟਾ, ਲੰਮਾ, ਡੂੰਘਾ ਸੁੱਤਾ ਛੱਡੋ ਤੇ ਜਾਗੋ।