ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਹਿੱਲਿਆਂ ਅਤੇ ਝੀਲਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਜਿਥੇ ਜਲ-ਕੁਮੁਦੀਆਂ ਦੇ ਹਾਰ, ਕਮਲਾਂ ਦੇ ਘੁੱਚੇ ਅਤੇ ਸ਼ੇਵਾਲਾ ਦੀਆਂ ਬੇਲਾਂ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ 'ਚ ਲਪੇਟ ਖਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਥੇ ਇੱਕ ਅਦਭੁਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੈ। ਚਿੱਟੇ ਜਲ-ਕੁਮੁਦੀਆਂ ਦੇ ਝੂਲਿਆਂ ਉੱਤੇ, ਨੀਲੇ ਕਮਲਾਂ ਦੀਆਂ ਬੇਲਾਂ ਵਿਚ, ਓਸ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਦੇ ਗੁੱਚਿਆਂ ਤੋਂ ਬਣੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀਆਂ ਲਕੀਰਾਂ ਵਿਚ, ਅਤੇ ਠੰਢੀਆਂ, ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਭੰਵਰਾਂ ਵਿਚ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਗਹਣੇ ਉਹਨਾਂ ਝੀਲਾਂ ਅਤੇ ਪਾਣੀਆਂ ਦੇ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਇਥੇ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਖੇਡਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਜੀਵ, ਜੋ ਇੱਕਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਖਾਤਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਰਜਸ, ਸਤਵ ਅਤੇ ਤਮਸ ਅਕਸਰ ਕਿਸੇ ਯੋਗ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਵੱਖਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸ਼ਹਿਰ ਹੋਵੇਗਾ, ਜੋ ਪਹਾੜਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਂ 'ਅਧਿਸ਼ਠਾਨ' ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨਸ਼ਿਖਰ ਨਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਚੋਟੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਜੋ ਕਮਲ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਾਲੇ ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਸ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ, ਕੋਈ ਰਾਜਾ ਆਪਣਾ ਮਹਲ ਬਣਾਵੇਗਾ—ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਮਹਿਲ, ਜੋ ਬੱਦਲਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਵਾਲੇ ਸਨੋਬਰ ਵਾਂਗ ਹੋਵੇਗਾ, ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਚੋਟੀ। ਇਸ ਘਰ ਦੇ ਉੱਤਰੀ-ਪੂਰਬੀ ਕੋਨੇ ਵਿਚ, ਪਹਾੜੀ ਦੀ ਕੰਧ ਦੇ ਪੈੰਦਿਆਂ, ਇੱਕ ਖੋਹ ਵਿਚ, ਜਿੱਥੇ ਹਵਾ ਹਰ ਵੇਲੇ ਚਿੰਨ੍ਹਤ ਘਾਹ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਹਿਲਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ, ਉਸ ਮਹਲ ਵਿਚ, ਦੈਤ ਵਿਆਲਾ ਇੱਕ ਚਿੜੀ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ—ਇੱਕ ਅਣਪੜ੍ਹ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਬੇਮਤਲਬ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਕਰੇਗਾ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਥਾਂ, ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਹੋਵੇਗਾ ਜਿਸਦਾ ਨਾਂ ਹੋਵੇਗਾ 'ਸ਼੍ਰੀ ਯਸ਼ਸਕਰਦੇਵ', ਜੋ ਸਵਰਗ ਵਿਚ ਇੰਦਰ ਵਰਗਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਵਿਚ ਦੈਤ ਦਾਮਾ ਇੱਕ ਮੱਛਰ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ, ਜੋ ਵੱਡੇ ਖੰਭੇ ਦੀ ਦਰਾਰ ਵਿਚ ਹੌਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਕਰੇਗਾ। ਇਸੇ ਸ਼ਹਿਰ ਅਧਿਸ਼ਠਾਨ ਵਿਚ 'ਰਤਨਾਵਲੀ ਵਿਹਾਰ' ਨਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਹਾਰਾ ਵੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਉਥੇ ਰਾਜੇ ਦਾ ਮੰਤਰੀ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਂ ਨਰਸਿੰਹ ਹੋਵੇਗਾ, ਬੰਧਨ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਸਾਫ਼ ਵੇਖੇਗਾ ਜਿਵੇਂ ਹਥੇਲੀ ਉੱਤੇ ਆਂਵਲੇ ਦਾ ਫਲ। ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਵਿਚ ਕਟਾ ਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਪੰਛੀ ਹੋਵੇਗਾ, ਜੋ ਇੱਕ ਜਾਦੂਈ ਦੈਤ ਹੈ ਤੇ ਇਮਲੀ ਦੀਆਂ ਟਹਿਣੀਆਂ ਦੇ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿਚ ਖਿਡੌਣੇ ਵਾਂਗ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਮੰਤਰੀ ਨਰਸਿੰਹ, ਦਾਮਾ, ਵਿਆਲਾ, ਕਟਾ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਸੁਣਾਵੇਗਾ। ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣ ਕੇ, ਕਟਾ ਪੰਛੀ ਆਪਣੀ ਅਸਲੀ ਸੁਰਤ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਅੰਦਰੋਂ ਚਿਰ-ਮੋਖਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਵੇਗਾ, ਉਸਦੀ ਝੂਠੀ ਅਹੰਕਾਰਤਾ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਪਹਾੜ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ ਕਲਵਿਂਕਾ ਪੰਛੀ ਵੀ, ਆਪਣੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣ ਕੇ, ਉੱਚੀ ਆਤਮਕ ਅਜ਼ਾਦੀ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਵੇਗਾ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਮਹਲ ਦੀ ਲਕੜੀ ਵਿਚ ਜ਼ਖ਼ਮ ਵਿਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ ਮੱਛਰ ਵੀ, ਯੋਗ-ਸਮੇਂ ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣ ਕੇ, ਆਤਮਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਪਾ ਲਵੇਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਰਘੁਨੰਦਨ, ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਦੀ ਚੋਟੀ ਤੋਂ ਚਿੜੀ, ਮਹਲ ਤੋਂ ਮੱਛਰ, ਅਤੇ ਬਾਗ ਤੋਂ ਝੀਂਗਰ—ਇਹ ਸਭ ਮੋਖਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। ਇਹ ਰੱਸੀ, ਸੱਪ ਅਤੇ ਲਾਠੀ ਵਾਲਾ ਪੂਰਾ ਕ੍ਰਮ ਤੇਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਮਾਇਆ ਹੈ—ਬਿਲਕੁਲ ਖਾਲੀ, ਪਰ ਬੇਹੱਦ ਚਮਕਦਾਰ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਮਝਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਾਲੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਸਮਝ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਓਹੀ ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਾਂਗ ਠਹਿਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਚੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਤੋਂ ਵੀ, ਭੁਲੇਖੇ ਅਤੇ ਮੋਹ ਵਿਚ ਫਸੇ ਹੋਏ, ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਵੱਸ ਹੋ ਕੇ ਥੱਲੇ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੀ, ਸੱਪ ਅਤੇ ਲਾਠੀ। ਸੋਚ ਕਿ ਕੇਵਲ ਭੌਂਹ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਨਾਲ ਮੇਰੂ, ਮੰਦਰ ਅਤੇ ਸਹਯ ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਕੁਚਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਥੱਪੜ ਨਾਲ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਡਿੱਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ, ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਉਹੀ ਜੀਵ ਮਹਲ ਦੀ ਲਕੜੀ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਵਿਚ ਮੱਛਰ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਪਹਾੜ ਦੇ ਘਰ ਦੀ ਕੰਧ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਵਿਚ ਪੰਛੀ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਦੇ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਫੁੱਲ ਵਾਂਗ ਹੱਥ ਵਿਚ ਚੁੱਕਣ ਦਾ ਖੇਡ, ਤੇ ਕਦੇ ਸੂੱਕੇ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਸ਼ੇਰ ਦੇ ਘਰ ਵਿਚ ਕੰਬਦੇ ਕਬੂਤਰ ਵਾਂਗ ਜੀਵਨ—ਇਹ ਸਭ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਰੰਗੀ ਹੋਈ ਮਾਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਆਪਣੀ ਅਸਲਤਾ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਬਿਨਾਂ, ਹੋਰ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਹੀ ਭਰਮ-ਭਰੀ ਸੰਸਕਾਰਤਾ ਕਰਕੇ, ਅਸਲ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਵੀ ਅਸਲ ਲੱਗਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਸਮਝ ਕੇ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਵਲ ਮੁੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਲੋਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਰਾਹੀਂ, ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਸੂਝ ਨਾਲ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਅਸਲ ਨਾ ਸਮਝ ਕੇ, ਸੰਸਾਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਤਰਕ ਅਤੇ ਸੁੱਕੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਹਲਚਲ ਨਾਲ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਜਲਦੀ ਭੁਲੇਖੇ ਦੇ ਖੱਡ ਵਿਚ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਨੂੰ ਨਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਜੇ ਤਜਰਬੇ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਰਾਹੀਂ, ਨਾ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਵਧਦੇ, ਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਡਿੱਗਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ, ਐਸੇ ਹੀ ਨਾਸ਼ ਹੋਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਨਹੀਂ। 'ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੋਵੇ, ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੋਵੇ' ਵਾਲਾ ਵਿਚਾਰ, ਅਕਲਮੰਦਾਂ ਦੇ ਲਈ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਅਤੇ ਗਰੀਬੀ ਕਰਕੇ, ਰਾਖ ਵੀ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ। ਜੋ ਉੱਚੇ ਮਨ ਵਾਲਾ ਹੈ ਤੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਤਿਨਕੇ ਵਰਗਾ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਗਾਂ ਪੁਰਾਣਾ ਘਾਸ ਛੱਡ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਦਾ-ਸੁਚਿੱਤਤਾ ਦੀ ਹੈਰਾਨੀ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਦੇਵਤੇ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਖੰਡ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਅੰਡੇ ਵਾਂਗ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਰੀ ਸੰਕਟ ਵਿਚ ਵੀ, ਅਧਰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਰਹੂ, ਜੋ ਅਣਧਰਮਿਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪੀ ਗਿਆ, ਉਹ ਵੀ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਜੋ ਲੋਕ ਸੱਚੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੁੜ ਮੋਹ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਡਿੱਗਦੇ। ਸਾਰੇ ਦੁੱਖ ਆਉਂਦੇ-ਜਾਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਜਿਸ ਦੇ ਗੁਣ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਲਈ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟਤਾ ਜ਼ਰੂਰ ਉੱਗਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਆਪਣੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਸੱਚ ਵਿਚ ਅਡੋਲ ਹਨ—ਇਹੀ ਮਨੁੱਖ ਹਨ; ਹੋਰ ਸਿਰਫ਼ ਪਸ਼ੂ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਦਾ ਆਕਾਸ਼ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦੀ ਚਾਂਦਨੀ ਨਾਲ ਰੋਸ਼ਨ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆਪ ਹੀ ਹਰੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਖੀਰ-ਸਾਗਰ ਵਿਚ। ਜੋ ਕੁਝ ਭੋਗਣਾ ਸੀ, ਭੋਗ ਲਿਆ ਗਿਆ; ਜੋ ਕੁਝ ਵੇਖਣਾ ਸੀ, ਵੇਖ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਸੰਸਾਰਿਕ ਬੰਧਨ ਤੋੜਨ ਲਈ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ, ਸਿਵਾਏ ਇਸ ਲਾਲਚ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਦੇ ਕਿ ਫੇਰ-ਫੇਰ ਭੋਗਾਂ। ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਚਾਰ, ਸ਼ਾਸਤਰ, ਚਾਲ-ਚਲਨ ਅਤੇ ਹਾਲਾਤ ਅਨੁਸਾਰ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਅਸਲ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਭੋਗਾਂ ਨਾਲ ਜੋ ਲਗਾਵ ਹੈ, ਉਹ ਛੱਡ ਕੇ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।