ਮੁਕਤੀ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਹੈ, ਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਹੈ—ਇਹ ਦੋਨੋਂ ਸ਼ਬਦ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪਰੀਆਯਵਾਚੀ ਸ਼ਬਦ। ਅਸਲ ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ, ‘ਸੰਸਾਰ’ ਨਾਮ ਦੀ ਰੂਪਤਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੇਖਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਆਖਾਂ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਖਾਂ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਹੋਵੇ ਤੇ ਉਹ ਵੱਲ ਜਾਂ ਰੇਸ਼ਾ ਵੇਖੇ। ਪਰ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਰੇਸ਼ਾ ਜਾਂ ਗੇਂਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਧਾਰਨਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਨਾ ਕੋਈ ਵਸਤੂ ਹੈ, ਨਾ ਕੁਝ ਹੋਰ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੇਤਨ-ਆਕਾਸ਼ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਥਾਂ, ਹਰ ਚੀਜ਼ ਜਿਵੇਂ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਵੀ ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਜੋ ਅਨੁਭਵ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਸਦਾ-ਸਥਿਰ, ਸ਼ਾਂਤ, ਤੇ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ ਹੈ; ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਜਾਂ ਵੰਡ ਨਹੀਂ—ਇਸ ਲਈ, ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹੋ। ਮਹਾਨ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਇਹ ਰੂਪਤਾ ਪਹਾੜੀ ਗੁਫਾ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਾੜੀ, ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਸਾਫ਼ ਹੈ। ਅਨੁਭਵ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਵੀ ਨਾ ਅਸਤਿਤਵ ਹੈ, ਨਾ ਅਨਸਤਿਤਵ; ਜੋ ਕੁਝ ਹੈ, ਉਹੀ ਚੰਗਾ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਰੱਸੀ, ਸੱਪ ਤੇ ਘੜਾ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਲਈ, ਉਸ ਸਮੇਂ, ਯਮ ਦੇ ਸਹਾਇਕਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ‘ਤੇ, ਯਮ ਨੇ ਇਹ ਬਾਤਾਂ ਕਹੀਆਂ—ਸੁਣੋ, ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ। ਜਦ ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਆਪਣੀ ਹੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਰੱਸੀ ਆਦਿ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। ਪਰ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਕਹਾਣੀ ਕਿਥੇ, ਕਦੋਂ, ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਸੁਣਣਗੇ? ਕੌਣ ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਕੜੀ ਸੁਣੇਗਾ? ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਮਹਾਂ-ਕਮਲ ਝੀਲ ਦੇ ਕਿਣਾਰੇ, ਜਥੇ-ਜਥੇ ਮਛੀਆਂ ਦੇ ਜਨਮ ਅਨੁਭਵ ਕਰ ਕੇ, ਅਤਿ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨਾਲ ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਕੇ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਹ ਵਿਲੀਨਤਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਣਗੇ; ਉਥੇ, ਝੀਲ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਹੰਸ ਬਣ ਜਾਣਗੇ। ਉਥੇ, ਜਲ-ਕੁੰਭੀਆਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ, ਕਮਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਚਿਆਂ, ਤੇ ਸ਼ੇਵਾਲਾ ਘਾਹ ਦੀਆਂ ਲਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਿਥੇ ਲਹਿਰਾਂ ਉਲਝੀਆਂ ਤੇ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਹਨ, ਸਫ਼ੈਦ ਜਲ-ਕੁੰਭੀਆਂ ਦੇ ਝੂਲਦੇ ਬਿਸਤਰਾਂ ਉੱਤੇ, ਨੀਲੇ ਕਮਲਾਂ ਦੀਆਂ ਲਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਬੂੰਦਾਂ ਦੇ ਡਿੱਗਣ ਨਾਲ ਬਣੀਆਂ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀਆਂ ਲਾਈਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਠੰਢੀ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਵਿੱਚ— ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਗਹਨੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਝੀਲਾਂ ਤੇ ਪਾਣੀਆਂ ਦੇ ਰਸ-ਰੰਗ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈ ਕੇ, ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤਕ ਖੇਡ ਕੇ, ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ, ਮਿਲਾਪ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ, ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਣਗੇ, ਜਿਵੇਂ ਰਜਸ, ਸਤਵ ਤੇ ਤਮਸ ਅਕਸਮਾਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ, ਪਹਾੜਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸ਼ਹਿਰ ਹੋਵੇਗਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਅਧਿਸ਼ਠਾਨ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਸ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ-ਸ਼ਿਖਰ ਨਾਮ ਦਾ ਚੋਟੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਜੋ ਕਮਲ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ, ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੀ ਹੋਏ। ਉਸ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ, ਕੋਈ ਰਾਜਾ ਆਪਣਾ ਮਹਲ ਬਣਾਵੇਗਾ—ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਮੰਦਰ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲ-ਢੱਕਿਆ ਪਾਈਨ, ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਚੋਟੀ। ਘਰ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਕੋਣ ਵਿੱਚ, ਪਹਾੜੀ ਦੀ ਕੰਧ ਦੇ ਪੈਰ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਦੀ ਖੋਹ ਵਿੱਚ, ਜਿਥੇ ਹਵਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚਿਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਘਾਹ ਨੂੰ ਹਿਲਾਉਂਦੀ ਹੈ—ਉਸ ਮਹਿਲ ਵਿੱਚ, ਦੈਤ ਵਿਆਲਾ ਚਿੜੀ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ, ਇੱਕ ਅਣਪੜ੍ਹ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵਾਂਗ, ਬੇਮਤਲਬ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਕਰਦਾ। ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਤੇ ਥਾਂ, ਉਥੇ ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਸ਼੍ਰੀ ਯਸ਼ਸਕਰਦੇਵ ਹੋਵੇਗਾ, ਜੋ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਦੂਜਾ ਇੰਦਰ ਵਾਂਗ ਹੋਵੇਗਾ। ਦੈਤ ਦਾਮਾ, ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ, ਮੱਛਰ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ, ਵੱਡੇ ਥੰਭ ਦੀ ਦਰਾਰ ਵਿੱਚ ਹੌਲੇ ਹੌਲੇ ਆਵਾਜ਼ ਕਰਦਾ। ਉਸੇ ਸ਼ਹਿਰ ਅਧਿਸ਼ਠਾਨ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਵਿਹਾਰ ਵੀ ਹੋਵੇਗਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਰਤਨਾਵਲੀ ਵਿਹਾਰ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਥੇ, ਰਾਜਾ ਦਾ ਮੰਤਰੀ ਨਰਸਿੰਹ, ਬੰਨ੍ਹ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰੱਖੇਗਾ, ਜੋ ਆਮਲਕੀ ਫਲ ਵਾਂਗ ਹਥੇਲੀ ਉੱਤੇ ਸਾਫ਼ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ, ਕਟਾ ਨਾਮ ਦੀ ਚਿੜੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਜੋ ਇੱਕ ਜਾਦੂਈ ਦੈਤ ਹੋਵੇਗਾ, ਇਮਲੀ ਦੀਆਂ ਟਹਿਣੀਆਂ ਦੀ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀ ਖਿਲੌਣ ਵਜੋਂ। ਉਹ ਮੰਤਰੀ ਨਰਸਿੰਹ, ਦਾਮਾ, ਵਿਆਲਾ, ਕਟਾ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ, ਪਦਾਂ ਵਿੱਚ ਬਣੀ, ਸੁਣਾਵੇਗਾ। ਉਹ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣ ਕੇ, ਕਟਾ ਚਿੜੀ, ਆਪਣੀ ਅਸਲਤਾ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਅੰਦਰੋਂ ਪਰਮ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਵੇਗੀ, ਉਸ ਦੀ ਝੂਠੀ ਆਤਮ-ਭਾਵਨਾ ਠੰਢੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਕਲਵਿੰਗਕ ਚਿੜੀ, ਜੋ ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਪਹਾੜੀ ਦੀ ਚੋਟੀ ਨੇੜੇ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ, ਆਪਣੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣ ਕੇ, ਪਰਮ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਵੇਗੀ। ਮੱਛਰ, ਜੋ ਰਾਜ ਮਹਲ ਦੀ ਲੱਕੜ ਵਿੱਚ ਜਖਮ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ, ਅਕਸਮਾਤ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ, ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਦੀ ਚੋਟੀ ਦੀ ਚਿੜੀ, ਮਹਲ ਦੀ ਲੱਕੜ ਵਿੱਚ ਮੱਛਰ, ਤੇ ਬਾਗ ਦੀ ਟਿੱਲੀ, ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਰੱਸੀ, ਸੱਪ ਤੇ ਲਾਠੀ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕਥਾ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ; ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਮਾਇਆ ਹੀ ਹੈ—ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਾਲੀ, ਪਰ ਬਹੁਤ ਚਮਕਦਾ। ਜਦ ਇਹ ਸਮਝਿਆ ਨਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਮਿਰਾਜ਼-ਸਾਗਰ ਵਾਂਗ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ, ਸਮਝਣ ‘ਤੇ, ਮਿਰਾਜ਼-ਸਾਗਰ ਵਾਂਗ ਠੰਢਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਉੱਚੀ ਥਾਂ ਤੋਂ ਵੀ, ਮੂੜ੍ਹ ਤੇ ਭਟਕਦੇ, ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਅਧੀਨ, ਰੱਸੀ, ਸੱਪ ਤੇ ਲਾਠੀ ਵਾਂਗ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੈਰੂ, ਮੰਦਰ ਤੇ ਸਹਿਆ ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਭੰਨੇ ਨਾਲ ਕੁਚਲਣ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਤੇ ਮਹਲ ਦੀ ਲੱਕੜ ਦੇ ਜਖਮ ਵਿੱਚ ਮੱਛਰ ਬਣਨ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਕਿੱਥੇ? ਚੰਦ ਦੇ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਥੱਪੜ ਨਾਲ ਡਿੱਗਣ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਤੇ ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਪਹਾੜੀ ਦੇ ਘਰ ਦੀ ਕੰਧ ਦੇ ਜਖਮ ਵਿੱਚ ਚਿੜੀ ਬਣਨ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਕਿੱਥੇ? ਮੈਰੂ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਫੁੱਲ ਵਾਂਗ ਹੱਥ ਨਾਲ ਚੁਕਣ ਦੀ ਖੇਡ ਤੇ ਬੰਜ ਪਹਾੜੀ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਕੰਪਦੇ ਕਬੂਤਰ ਵਾਂਗ ਹੋਣ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਕਿੱਥੇ? ਚੇਤਨ-ਆਕਾਸ਼, ਜੋ ਰੰਗ-ਰੂਪ ਨਾਲ ਰੰਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮਾਇਆ ਹੀ ਹੈ; ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਨੂੰ ਕਦੇ ਛੱਡਦਾ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਹੋਰ ਕੁਝ ਹੋਣ ਵਾਂਗ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਹੀ ਭਰਮ ਤੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਜੋ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਵੀ ਅਸਲ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਮਿਰਾਜ਼ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਸਮਝ ਕੇ ਜੀਵ ਅੰਦਰ ਮੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਲੋਕ, ਉਪਦੇਸ਼ ਰਾਹੀਂ, ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਇਸ ਵਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਝੂਠਾ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਭਵ-ਸਾਗਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਤਰਕ ਤੇ ਸੁੱਕੇ ਵਿਵਾਦਾਂ ਦੀ ਉਲਝਣ ਹੈ, ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਭਟਕਣ ਦੇ ਗਹਿਰੀ ਖੱਡ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਅਸ਼ੁਭ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਜੇਕਰ ਸਿੱਧੀ ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਰਾਹ ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਤਾਂ ਤੁਰਦੇ ਜਾਂ ਡਿੱਗਦੇ ਲਈ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ—ਜਿਵੇਂ ਮਰ ਜਾਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ।