ਪਿਆਰੇ ਰਘੁਨੰਦਨ, ਇਹ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਹੀ ਸਤਿ ਹੈ—ਇਹ ਖਾਲੀ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਖੁਦ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਐਸਾ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਚੇਤਨਾ-ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਸਾਡੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਧਾਰਣਾਵਾਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਰੋਗ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਸਨੂੰ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਵਾਲ ਜਾਂ ਗੇਂਦਾਂ ਜਿਹੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਾਰੀ ਰਚਨਾ ਵੀ ਉਥੇ ਆਪੇ ਹੀ ਉਪਜਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਓਦਾਂ ਹੀ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਚੇਤਨਾ-ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਅਸਲ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਵੀ ਅਸਲ ਲੱਗਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਸਿਰਫ਼ ਅਨੁਭਵ ਕਰਕੇ। ਇਥੇ ਨਾ ਕੁਝ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸਲ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਝੂਠ। ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਜਿਹੜਾ ਰੂਪ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਉੱਥੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਵੀ ਉੱਥੇ ਉਪਜੇ ਹਾਂ। ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ ਜਾਂ ਝੂਠ, ਇਸਦਾ ਕੀ ਮਤਲਬ, ਪਿਆਰੇ? ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਧਾਰਣਾ ਹੀ ਹੈ। ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਇਹ ਆਕਾਸ਼ ਅਨੰਤ ਹੈ, ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਰੂਪ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਚੇਤਨਾ ਆਪਣੇ ਮਨਮੁੱਤਾਬਕ ਉੱਥੇ ਉਪਜਦੀ ਤੇ ਚਲਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਥੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਮਕਦੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਚੇਤਨਾ ਆਪ ਹੀ ਰੱਸੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਓਥੇ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪਲਬਧ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਨੂੰ ਹੀ "ਸੰਸਾਰ" ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਤਰਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹਿਰਣ ਪਾਣੀ ਦੇ ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਆਕਾਸ਼ ਜਾਗਦਾ ਹੈ, ਓਥੇ "ਦ੍ਰਿਸ਼ਯ" ਨਾਮ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਸੁੱਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਓਥੇ ਉਸੇ ਸਿਧਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ, "ਮੋਖ" ਨਾਮ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਕਦੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁੱਤਾ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਗਦਾ ਹੈ; ਸਮਝ ਲੈ ਕਿ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਆਕਾਸ਼ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੋਖ ਆਪ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਹੈ, ਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਆਪ ਹੀ ਮੋਖ ਹੈ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਰਥ ਦੀ ਕੋਈ ਵੱਖਰੀਤਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਪਰਯਾਏਵਾਚੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ। ਅਸਲ ਸੱਚਾਈ ਵਿੱਚ, "ਸੰਸਾਰ" ਨਾਮਕ ਰੂਪ ਆਪਣੀ ਹੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਰੋਗੀ ਵਾਲ ਜਾਂ ਧੂੜ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਾਲ ਜਾਂ ਗੇਂਦ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਉਹ ਧਾਰਣਾ ਉੱਥੇ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਨਾ ਇਹ ਕੋਈ ਵਸਤੂ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਕੁਝ ਹੋਰ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੇਤਨਾ-ਆਕਾਸ਼ ਅਡੋਲ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਥਾਂ, ਹਰ ਚੀਜ਼ ਜਿਵੇਂ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ; ਇਥੇ ਕੁਝ ਵੀ ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਜੋ ਅਨੁਭਵ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸ਼ਾਂਤ, ਸਰਬਵਿਆਪੀ, ਤੇ ਸਦਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਜਾਂ ਵੰਡ ਨਹੀਂ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕ ਜਾ। ਇਹ ਮਹਾਨ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਰੂਪ ਪਹਾੜ ਦੀ ਗੁਫਾ ਵਾਂਗ ਘਣ ਹੈ, ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਸਾਫ਼ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਅਨੁਭਵ ਵਿੱਚ ਨਾ ਸਤ ਹੈ, ਨਾ ਅਸਤ; ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਚੰਗਾ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਰੱਸੀ, ਸੱਪ ਤੇ ਘੜੇ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ, ਯਮ ਦੇ ਦੂਤਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ 'ਤੇ, ਓਸੇ ਸਮੇਂ ਯਮ ਨੇ ਇਹ ਬਚਨ ਆਖੇ—ਸੁਣ, ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ। ਜਦ ਉਹ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਣਗੇ ਤੇ ਆਪਣੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣ ਲੈਣਗੇ, ਤਦ ਰੱਸੀ ਆਦਿਕ ਸਾਰੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। ਪਰ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਉਹ ਕਦ, ਕਿੱਥੇ ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਆਪਣੀ ਕਹਾਣੀ ਤੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਸੁਣਣਗੇ? ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਕੌਣ ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਸੁਣੇਗਾ? ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਮਹਾਂ ਕਮਲ-ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਦਲਦਲੀ ਕਿਨਾਰੇ, ਮੱਛੀਆਂ ਦੇ ਜਨਮਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਨੂੰ ਅਨੇਕ ਵਾਰੀ ਭੋਗਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨਾਲ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਵਿਲੀਨਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਣਗੇ; ਉਥੇ, ਕਮਲ-ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਹੰਸ ਬਣ ਜਾਣਗੇ। ਉਹ ਉਥੇ ਜਲ-ਕਮਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ, ਨੀਲੇ ਕਮਲਾਂ ਦੀਆਂ ਲਤਾਵਾਂ, ਤੇ ਸ਼ੇਵਾਲਾ ਘਾਹ ਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਘੁੰਮਣ ਤੇ ਚੜ੍ਹਨ ਵਿੱਚ ਖੇਡਣਗੇ। ਚਿੱਟੇ ਜਲ-ਕਮਲਾਂ ਦੇ ਝੂਲੇ, ਨੀਲੇ ਕਮਲਾਂ ਦੀਆਂ ਬੇਲਾਂ, ਓਸ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਨਾਲ ਬਣੀਆਂ ਬਦਲਾਂ ਦੀਆਂ ਲਾਈਨਾਂ, ਤੇ ਠੰਢੀਆਂ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸ਼ਿੰਗਾਰ, ਓਹ ਸਾਰੇ ਝੀਲਾਂ ਤੇ ਜਲ ਵਿਚ ਖੇਡਦੇ ਹੋਏ, ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਵਿਅਤੀਤ ਕਰਨਗੇ ਤੇ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਗੇ। ਉਹ, ਇਕ ਹੋਰ ਵਾਰੀ ਮਿਲਣ ਤੇ, ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਣਗੇ, ਜਿਵੇਂ ਰਜਸ, ਸਤ੍ਵ ਤੇ ਤਮਸ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਵੱਖਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਪਹਾੜਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਤ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਨਗਰੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਅਧਿਸ਼ਠਾਨ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਸਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਚੋਟੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਪ੍ਰਦਯੁਮਨਸ਼ਿਖਰ, ਜੋ ਕਮਲ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਾਲੇ ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਹੋਏ। ਉਸ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ, ਕੋਈ ਰਾਜਾ ਆਪਣਾ ਮਹਲ ਬਣਾਏਗਾ—ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਮੰਡੀਰ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਪਾਈਨ ਦਾ ਦਰੱਖਤ, ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਚੋਟੀ। ਉਸ ਘਰ ਦੇ ਉੱਤਰੀ-ਪੂਰਬੀ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ, ਪਹਾੜ ਦੀ ਕੰਧ ਦੇ ਪੈੰਦਿਆਂ, ਇੱਕ ਖੱਡ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਹਵਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਿਸ਼ਾਨਦਾਰ ਘਾਹ ਨੂੰ ਹਿਲਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਮਹਲ ਵਿੱਚ, ਦੈਤ ਵਿਆਲਾ ਇੱਕ ਚਿੜੀ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ, ਮਤਲਬ ਰਹਿਤ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਕੱਢਦਾ ਹੋਇਆ। ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਤੇ ਥਾਂ, ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਸ਼੍ਰੀ ਯਸ਼ਸਕਰਦੇਵ ਹੋਵੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਦੂਜਾ ਇੰਦਰ। ਉਸਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ, ਦੈਤ ਨਾਮ ਦਾਮਾ ਇੱਕ ਮੱਛਰ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ, ਜੋ ਵੱਡੇ ਸਤੰਭ ਦੀ ਦਰਾਰ ਵਿੱਚ ਹੌਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਕਰੇਗਾ। ਉਸੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਨਗਰੀ ਅਧਿਸ਼ਠਾਨ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਵਿਹਾਰ ਵੀ ਹੋਵੇਗਾ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਰਤਨਾਵਲੀ ਵਿਹਾਰ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਥੇ, ਰਾਜਾ ਦਾ ਮੰਤਰੀ, ਨਰਸਿੰਹਾ, ਬੰਧਨ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਉੱਤੇ ਆਵਲੇ ਵਾਂਗ ਸਾਫ਼ ਵੇਖੇਗਾ। ਉਸਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਪੰਛੀ ਹੋਵੇਗਾ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਕਟਾ, ਜੋ ਮਾਇਆਵੀ ਦੈਤ ਹੋਵੇਗਾ, ਤੇ ਖਜੂਰ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਨਾਲ ਬਣੇ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿੱਚ ਖੇਡਣ ਲਈ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਹ ਮੰਤਰੀ ਨਰਸਿੰਹਾ, ਦਾਮਾ, ਵਿਆਲਾ, ਕਟਾ ਆਦਿਕ ਦੀ ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਛੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਰਚ ਕੇ ਸੁਣਾਏਗਾ। ਜਦ ਕਟਾ ਪੰਛੀ ਉਹ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣੇਗਾ, ਆਪਣੀ ਮੂਲ ਸੁਰਤ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਅੰਦਰੋਂ ਪਰਮ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਗਾ, ਤੇ ਝੂਠਾ ਅਹੰਕਾਰ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਪ੍ਰਦਯੁਮਨ ਪਹਾੜ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ ਕਲਵਿੰਗਕ ਪੰਛੀ ਵੀ, ਆਪਣੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣ ਕੇ, ਪਰਮ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਪਾ ਲਵੇਗਾ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਰਾਜ ਮਹਲ ਦੀ ਲੱਕੜ ਵਿੱਚ, ਘਾਓ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਮੱਛਰ ਵੀ, ਯਾਦ ਚਲਦਿਆਂ, ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣ ਕੇ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਵੇਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਰਘੁਨੰਦਨ, ਪ੍ਰਦਯੁਮਨ ਦੀ ਚੋਟੀ ਦੀ ਚਿੜੀ, ਰਾਜ ਮਹਲ ਦਾ ਮੱਛਰ, ਤੇ ਬਾਗ ਦਾ ਝੀਂਗਰ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਗੇ। ਇਹ ਰੱਸੀ, ਸੱਪ ਤੇ ਲਾਠੀ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕਥਾ ਤੈਨੂੰ ਸਮਝਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ; ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਮਾਇਆ ਹੈ—ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਾਲੀ, ਪਰ ਬੇਹੱਦ ਚਮਕਦਾਰ।