ਹੇ ਰਾਮਾ, ਜਿਵੇਂ ਮੁਰਦੇ ਨੂੰ ਚਾਹ ਕੇ ਵੀ ਚਲਾਇਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਜਾਣ, ਜੋ ਕੁਝ ਸਿੱਧਾ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਕੋਈ ਨਕਾਰ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਗਿਆਨਵਾਨ ਦੇ ਲਈ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਠੀਕ ਹੈ ਕਿ "ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ," ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਕੇ, ਇਸ ਸੱਚ ਨੂੰ ਆਪ ਅਨੁਭਵ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਇਹ ਬਾਤ ਕੇਵਲ ਜਾਗੇ ਹੋਏ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਹੀ ਚਮਕਦੀ ਹੈ; ਜਾਗਰੂਕ ਲਈ "ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ" ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਭਾਵ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸਿੱਧਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰ ਲਿਆ ਕਿ "ਇਹੀ ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ," ਉਹ ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਝੁਟਲਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਵਿੱਚ ਨਾ ਸੋਣਾਰ ਦੀ ਕੁਵਿੱਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਗਹਿਣੇ ਦੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ 'ਵਸਿਸ਼ਠਤਾ' ਨਹੀਂ। ਅਗਿਆਨਵਾਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰ ਜਾਂ ਹੋਰ ਰੂਪ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਜਾਣ ਲਈ ਕੋਈ ਅਸਲ ਹਕੀਕਤ ਨਹੀਂ। ਭਟਕਿਆ ਹੋਇਆ ਮਨੁੱਖ ਝੂਠੇ ਅਹੰਕਾਰ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਸੱਚੇ ਆਤਮਾ ਦਾ; ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਦਾ ਇਨਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜਿਹੜਾ ਜਿਸ ਸੁਭਾਵ ਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਇਨਕਾਰ ਆ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ; ਜੇ ਕੋਈ ਆਖੇ "ਮੈਂ ਘੜਾ ਹਾਂ," ਤਾਂ ਇਹ ਪਾਗਲਪਨ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਨਾ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਅਸਲ ਹਾਂ, ਨਾ ਇਹ ਰੱਸੀ ਆਦਿਕ ਕਿਤੇ ਹਨ; ਇਹ ਸਾਰੇ ਤੇ ਅਸੀਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਸੱਤ ਹਾਂ—ਸਾਡਾ ਕੋਈ ਮੂਲ ਨਹੀਂ। ਕੇਵਲ ਸੱਚ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ, ਗਿਆਨ ਦਾ ਆਕਾਸ਼, ਨਿਰਮਲ, ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਵਿਆਪਕ, ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਅਟੁੱਟ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹੋਏ, ਉਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਉਹੀ ਸੱਚ ਹੈ, ਜੋ ਖਾਲੀਪਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਉਸ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਧਾਰਣਾਵਾਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਰੋਗ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰੇਸ਼ੇ ਜਾਂ ਗੇਂਦਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਥੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਅਨੁਭਵ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਅਸੱਤ ਵੀ ਅਸਲ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ, ਨਾ ਕੁਝ ਪੂਰਾ ਅਸਲ ਹੈ, ਨਾ ਪੂਰਾ ਅਸੱਤ; ਜੋ ਰੂਪ ਚੇਤਨਾ ਵੇਖਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਉੱਭਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੀ ਆਦਿਕ ਚੀਜ਼ਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਵੀ ਉੱਭਰੇ ਹਾਂ; ਇਹ ਸੱਚੇ ਹਨ ਜਾਂ ਝੂਠੇ, ਕੀ ਫ਼ਰਕ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਾਰਾ ਸਿਰਫ ਧਾਰਣਾ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਅਨੰਤ ਚੇਤਨਾ-ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਸਰਬ ਵਿਆਪਕ ਤੇ ਨਿਰਾਕਾਰ ਹੈ, ਚੇਤਨਾ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉੱਭਰਦੀ ਤੇ ਹਿਲਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਥੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਮਕਦੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਚੇਤਨਾ ਆਪ ਰੱਸੀ ਆਦਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਸ ਅਨੁਭਵ ਅਨੁਸਾਰ, ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਨੂੰ "ਸੰਸਾਰ" ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਰੂਪ ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਤਰੱਸੇ ਹੋਏ ਹਿਰਣ ਨੂੰ ਮਿਰਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਚੇਤਨਾ-ਆਕਾਸ਼ ਜਾਗਰੂਕ ਹੈ, ਉਥੇ "ਦ੍ਰਿਸ਼ਯ" ਨਾਮ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਸੌਂ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਥੇ "ਮੁਕਤੀ" ਨਾਮ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਦੇ ਪੂਰਾ ਸੌਂਦਾ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਪੂਰਾ ਜਾਗਦਾ ਹੈ; ਸਮਝ ਲਵੋ ਕਿ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਆਕਾਸ਼ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਵਾਂਗ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਮੁਕਤੀ ਆਪ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਹੈ, ਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਆਪ ਹੀ ਮੁਕਤੀ; ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਬਦ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪਰਯਾਏਵਾਚੀ ਸ਼ਬਦ। ਅੰਤਿਮ ਸੱਚਾਈ ਵਿੱਚ, "ਸੰਸਾਰ" ਨਾਮ ਦਾ ਰੂਪ ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤ ਆਪ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਰੋਗੀ ਨੂੰ ਰੇਸ਼ਾ ਜਾਂ ਦਾਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਰੇਸ਼ੇ ਦੀ ਗੇਂਦ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਉਹ ਧਾਰਣਾ ਵਜੂਦ ਰੱਖਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਨਾ ਕੋਈ ਵਸਤੂ ਹੈ, ਨਾ ਕੁਝ ਹੋਰ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੇਤਨਾ-ਆਕਾਸ਼ ਅਡੋਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਥਾਂ, ਹਰ ਚੀਜ਼ ਜਿਵੇਂ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਵੀ ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਜੋ ਅਨੁਭਵ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਸ਼ਾਂਤ, ਸਦਾ ਮੌਜੂਦ, ਤੇ ਸਰਬ ਵਿਆਪਕ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਜਾਂ ਵੰਡ ਨਹੀਂ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕ ਜਾ। ਇਹ ਮਹਾਨ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਰੂਪ ਪਹਾੜੀ ਗੁਫਾ ਵਾਂਗ ਘਣਾ, ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਨਿਰਮਲ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਅਨੁਭਵ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਵੀ ਨਾ ਅਸੱਤ ਹੈ, ਨਾ ਅਸੱਤਤਾ; ਜੋ ਕੁਝ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਉਹੀ ਚੰਗਾ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਰੱਸੀ, ਸੱਪ ਤੇ ਘੜੇ ਦੀ ਗੱਲ ਲਈ, ਓਸ ਸਮੇਂ, ਜਦ ਯਮ ਦੇ ਦੂਤਾਂ ਨੇ ਮੰਗ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਯਮ ਨੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਆਖੇ—ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ, ਸੁਣੋ। ਜਦ ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਣਗੇ ਤੇ ਆਪਣੀ ਹੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣ ਲੈਣਗੇ, ਤਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਰੱਸੀ ਆਦਿਕ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। ਕਦ, ਕਿੱਥੇ ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਕਹਾਣੀ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਸੁਣਣਗੇ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ? ਕੌਣ ਇਹ ਕਥਾ ਦੀ ਲੜੀ, ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਦੱਸੋ, ਸੁਣੇਗਾ? ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਮਹਾਨ ਕਮਲ-ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਚਿਕਣੇ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ, ਵਾਰ ਵਾਰ ਮੱਛੀ ਦੇ ਜਨਮਾਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਅਪੂਰਨ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨਾਲ ਬੇਚੈਨ ਰਹਿਣਗੇ, ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵਿਲੀਨ ਹੋ ਜਾਣਗੇ; ਉਥੇ, ਕਮਲ-ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਹੰਸ ਬਣ ਜਾਣਗੇ। ਉਥੇ, ਜਲ-ਕੁਸੁਮਾਂ ਦੇ ਹਾਰਾਂ, ਕਮਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ, ਤੇ ਸ਼ੇਵਾਲਾ ਦੀਆਂ ਲਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਲਹਿਰਾਂ ਮੋੜ ਖਾਂਦੀਆਂ ਹਨ—ਸਫੈਦ ਜਲ-ਕੁਸੁਮਾਂ ਦੇ ਝੂਲਦੇ ਬਿਸਤਰਾਂ ਉੱਤੇ, ਨੀਲੇ ਕਮਲਾਂ ਦੀਆਂ ਲਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਓਸ ਠੰਢੇ ਘੁੰਮਦੇ ਭੰਵਰਾਂ ਤੇ ਓਸ ਸਵੇਰ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਦੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਿੱਚ— ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਇਹ ਗਹਿਣੇ, ਓਸ ਸਰੋਵਰ ਤੇ ਜਲ ਦੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਮਾਣ ਕੇ, ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਉਥੇ ਖੇਡਦੇ ਰਹਿਣਗੇ, ਤੇ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਣਗੇ। ਉਹ, ਏਕਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰਕੇ, ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਣਗੇ, ਜਿਵੇਂ ਰਜੋ, ਸਤੋ ਤੇ ਤਮੋ ਗੁਣ ਯਾਦਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਨਗਰੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਜੋ ਪਹਾੜਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇਗੀ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਅਧਿਸ਼ਠਾਨ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਸਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਚੋਟੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਪ੍ਰਦਯੁਮਨਸ਼ਿਖਰ ਹੋਵੇਗਾ, ਜੋ ਕਮਲ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਾਂਗ ਚਕ੍ਰ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਮਕਦੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਉਸ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ, ਕੋਈ ਰਾਜਾ ਆਪਣਾ ਮਹਲ ਬਣਾਏਗਾ—ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਮੰਦਰ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਚੀੜ ਦਾ ਦਰੱਖਤ, ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਚੋਟੀ। ਉਸ ਘਰ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ, ਪਹਾੜੀ ਕੰਧ ਦੇ ਤਲੇ, ਇੱਕ ਖੋਹ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਹਵਾ ਸਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਦਾਰ ਘਾਹ ਨੂੰ ਹਿਲਾਉਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ— ਉਸ ਮਹਲ ਵਿੱਚ, ਦੈਤ ਵਿਆਲਾ ਇੱਕ ਚਿੜੀ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ, ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵਾਂਗ, ਪਰ ਘੱਟ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਮਤਲਬ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਬੋਲ ਬੋਲਦਾ ਰਹੇਗਾ। ਓਸੇ ਸਮੇਂ ਤੇ ਥਾਂ ਤੇ, ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਸ਼੍ਰੀ ਯਸ਼ਸਕਰਦੇਵ ਹੋਵੇਗਾ, ਜੋ ਸਵਰਗ ਦੇ ਇੰਦਰ ਵਾਂਗ ਹੋਵੇਗਾ।