ਪਿਆਰੇ ਰਾਮਾ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ—ਉਹ ਕੀ ਹੈ ਜੋ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ? ਤੇ ਉਹ ਕੀ ਹੈ ਜੋ ਅਸਲ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ? ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਕੇ ਇਹ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ। ਸੱਚਮੁੱਚ, ਜੋ ਅਸਤਿਤਵ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਸੀਂ ਵੀ ਓਸੇ ਅਸਤਿਤਵ ਵਾਲੇ ਹਾਂ। ਪਰ ਰੱਸੀ ਆਦਿਕ ਜਿਹੜੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹਨ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਅਸਤਿਤਵ ਵਾਲੀਆਂ ਮੰਨਦੇ ਹੋ। ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੀ ਆਦਿਕ ਇਥੇ ਮਾਇਆ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਾਂਗ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਰਗੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਮਿਰਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ—ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ, ਦੇਵਤੇ, ਦਾਨਵ ਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ, ਕੇਵਲ ਦਿੱਖ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਹਿਲਦੇ-ਚਲਦੇ ਹਾਂ, ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੇਵਲ ਦਿੱਖ ਹੈ। ਤੇਰਾ ‘ਮੈਂ’ ਹੋਣ ਦਾ ਭਾਵ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਮੇਰਾ ‘ਮੈਂ’ ਹੋਣ ਦਾ ਭਾਵ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਅਨੁਭਵ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਆਉਣੀ। ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਦੋਸਤ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਅਨੁਭਵ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ—ਤੇ ਫਿਰ ਵੀ ‘ਉਹ ਮਰ ਗਿਆ’ ਵਾਲਾ ਭਾਵ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕੇਵਲ ਭਟਕੇ ਹੋਏ ਮਨ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਹਨ; ਇਹ ਚਮਕਦੀਆਂ ਨਹੀਂ। ਅਭਿਆਸ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਭਟਕਣਾ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਜੋ ਸਿੱਧਾ ਅਨੁਭਵ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਕੋਈ ਥੁੱਕਰ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਜਿਹੜਾ ਨਿਸ਼ਚਾ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪੱਕਾ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਬਿਨਾਂ ਜਤਨ ਜਾਂ ਦੁਹਰਾਵੇ ਦੇ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮੇਂ, ਕਿਸੇ ਲਈ ਵੀ, ਨਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜੇ ਕੋਈ ਆਖੇ ਕਿ ‘ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਝੂਠਾ ਹੈ, ਸੱਚ ਕੇਵਲ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ’, ਤਾਂ ਮੂਰਖ ਲੋਕ ਉਸ ਉੱਤੇ ਹੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਗਲ ਪਾਗਲ ਉੱਤੇ ਹੱਸਦੇ ਹਨ। ਗਿਆਨੀ ਤੇ ਮੂਰਖ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਇਕਤਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਅੰਨ੍ਹੇ ਤੇ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ, ਜਾਂ ਛਾਂ ਤੇ ਧੁੱਪ ਇੱਕ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ। ਚਾਹੇ ਕੋਈ ਜਤਨ ਕਰ ਲਵੇ, ਗਿਆਨੀ ਜਾਂ ਮੂਰਖ, ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਥੁੱਕਰ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਲਾਸ਼ ਨੂੰ ਤੁਰਾਇਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਗਿਆਨੀ ਲਈ ਇਹ ਚੰਗਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਖੇ, ‘ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ’, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਕੇ, ਇਸ ਸੱਚ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਰਾਮਾ, ਇਹ ਬਾਤ ਕੇਵਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਚਮਕਦੀ ਹੈ ਜੋ ਜਾਗ ਚੁੱਕੇ ਹਨ; ਜਾਗੇ ਹੋਏ ਲਈ ਤਾਂ ‘ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ’ ਵਾਲੀ ਕੋਈ ਗੱਲ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਗਿਆਨਵਾਨ, ਜਦ ਉਹ ਅਨੁਭਵ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਇਹੀ ਪਰਮ, ਸ਼ਾਂਤ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ’, ਉਹ ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਥੁੱਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ; ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਵਿੱਚ ਨਾ ਤਾਂ ਸੋਨੇ ਵਾਲਾ ਕੰਮਕਾਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਗਹਿਣਾ, ਐਸੇ ਹੀ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ‘ਵਸ਼ਿਸ਼ਠਤਾ’ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਮੂਰਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰ ਜਾਂ ਹੋਰ ਗਲਤ ਧਾਰਣਾਵਾਂ ਅਸਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਐਸੇ ਹੀ ਮੂਰਖ ਲਈ ਕੋਈ ਅਸਲਤਾ ਨਹੀਂ। ਮੂਰਖ ਝੂਠੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਸੱਚੇ ਆਤਮਾ ਨਾਲ; ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਦੀ ਕਦੇ ਥੁੱਕਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਜਿਹੜਾ ਜਿਸ ਸੁਭਾਵ ਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਥੁੱਕਰ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ; ਜੇ ਕੋਈ ਆਖੇ, ‘ਮੈਂ ਘੜਾ ਹਾਂ’, ਤਾਂ ਇਹ ਪਾਗਲਪਨ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਨਾ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਅਸਲ ਹਾਂ, ਨਾ ਇਹ ਰੱਸੀ ਆਦਿਕ; ਇਹ ਤੇ ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ—ਸਾਡਾ ਕੋਈ ਮੂਲ ਨਹੀਂ। ਕੇਵਲ ਪਵਿਤ੍ਰ ਸੱਚ ਦੀ ਚੇਤਨਾ, ਚਿੱਤ ਆਕਾਸ਼, ਨਿਰਲੇਪ, ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ, ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਅਟੱਲ ਹੀ ਵਜੂਦ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਸਭ ਕੁਝ ਓਹੀ ਸੱਚ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਵੀ ਖਾਲੀਪਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਜਿਵੇਂ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ—ਉਸ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਪਿਆਰੇ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਅਨੁਭਵ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਬੀਮਾਰ ਅੱਖ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਸੁਭਾਵਕ ਤੌਰ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਐਸੇ ਹੀ ਇਹ ਰਚਨਾਵਾਂ ਉੱਥੇ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਚਿੱਤ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਝੂਠ ਵੀ ਅਸਲ ਲੱਗਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਨਾ ਕੁਝ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸਲ ਹੈ, ਨਾ ਝੂਠ; ਜਿਹੜੀ ਰੂਪ ਚੇਤਨਾ ਵੇਖਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਉੱਠ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੀ ਆਦਿਕ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਐਸੇ ਹੀ ਅਸੀਂ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ; ਸੱਚ ਜਾਂ ਝੂਠ, ਕੀ ਫ਼ਰਕ, ਪਿਆਰੇ, ਜਦ ਇਹ ਸਭ ਧਾਰਣਾ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਅਨੰਤ ਚਿੱਤ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਤੇ ਨਿਰਾਕਾਰ ਹੈ, ਚੇਤਨਾ ਆਪਣੇ ਮਨਮੁਤਾਬਕ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਤੇ ਚਲਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਓਥੇ ਹੀ ਚਮਕਦੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਚੇਤਨਾ ਰੱਸੀ ਆਦਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਓਥੇ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਉਸ ਰੂਪ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਅਨੁਸਾਰ। ਆਪਣੇ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਦਿੱਖ ਨੂੰ ਹੀ ‘ਸੰਸਾਰ’ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਚਿੱਤ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਰੂਪ ਉਵੇਂ ਹੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਤਿੱਖੇ ਹਿਰਣ ਨੂੰ ਮਿਰਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਚਿੱਤ ਆਕਾਸ਼ ਜਾਗਦਾ ਹੈ, ਓਥੇ ‘ਦਿੱਖ’ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਸੁੱਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਓਥੇ ਉਸੇ ਅਸੂਲ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਮੁਕਤੀ’ ਨਾਮ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਤੇ ਇਹ ਕਦੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁੱਤਾ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਗਦਾ ਹੈ; ਸਮਝ ਲਓ, ਚਿੱਤ ਆਕਾਸ਼ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਮੁਕਤੀ ਆਪ ਹੀ ਰਚਨਾ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਹੈ, ਤੇ ਰਚਨਾ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਆਪ ਮੁਕਤੀ; ਦੋਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਪਰੀਆਯਵਾਚੀ ਸ਼ਬਦ। ਅੰਤਿਮ ਸੱਚ ਵਿੱਚ, ‘ਸੰਸਾਰ’ ਨਾਮੀ ਰੂਪ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੁਭਾਵ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬੀਮਾਰ ਅੱਖ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਵਾਲੀ ਜਾਂ ਧੂੜ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਕਿਸੇ ਗੇਂਦ ਜਾਂ ਵਾਲ ਵਰਗਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ; ਪਰ ਉਹ ਅਨੁਭਵ ਫਿਰ ਵੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਨਾ ਇਹ ਕੋਈ ਵਸਤੂ ਹੈ, ਨਾ ਕੁਝ ਹੋਰ; ਅਜਿਹਾ ਚਿੱਤ ਆਕਾਸ਼ ਸਥਾਪਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਥਾਂ, ਹਰ ਚੀਜ਼ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜੋ ਅਨੁਭਵ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਸ਼ਾਂਤ, ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹੋ, ਸ਼ੰਕਾ ਤੇ ਵਿਭੇਦ ਤੋਂ ਰਹਿਤ। ਇਹ ਮਹਾਨ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਰੂਪ ਪਹਾੜੀ ਗੁਫਾ ਵਾਂਗ ਘਣਾ ਹੈ, ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਰਗਾ ਸਾਫ਼। ਇੱਥੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਅਨੁਭਵ ਵਿੱਚ ਨਾ ਅਸਤਿਤਵ ਹੈ, ਨਾ ਅਨਸਤਿਤਵ; ਜੋ ਕੁਝ ਹੈ, ਉਹੀ ਚੰਗਾ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਰੱਸੀ, ਸੱਪ ਤੇ ਘੜੇ ਦੀ ਗੱਲ ਵਾਸਤੇ, ਓਸ ਵੇਲੇ, ਜਦ ਯਮ ਦੇ ਦੂਤਾਂ ਨੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, ਯਮ ਨੇ ਇਹ ਬਚਨ ਆਖੇ—ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ, ਸੁਣੋ। ਜਦ ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਣਗੇ ਤੇ ਆਪਣੀ ਹੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣ ਲੈਣਗੇ, ਤਾਂ ਰੱਸੀ ਆਦਿਕ ਜ਼ਰੂਰ ਛੁਟ ਜਾਣਗੀਆਂ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਪਰ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਕਿੱਥੇ, ਕਦੋਂ ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਕਹਾਣੀ ਤੁਹਾਡੇ ਪਾਸੋਂ ਸੁਣਣਗੇ? ਕੌਣ ਉਹ ਕਥਾ, ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਸੁਣਾਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਾਏਗਾ? ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਮਹਾਂ ਕਮਲ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਚਿਕੜੀਲੇ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਮੱਛੀਆਂ ਵਾਂਗ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਰਹਿਣਗੇ, ਅਪੂਰਨ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨਾਲ ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਕੇ, ਸਮੇਂ ਆਉਣ ਤੇ ਉਹ ਵਿਲੀਨ ਹੋ ਜਾਣਗੇ; ਉੱਥੇ, ਉਸ ਕਮਲ ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਹੰਸ ਬਣ ਜਾਣਗੇ।