ਹੇ ਰਾਮਾ, ਜ਼ਰਾ ਸੋਚੋ—ਉਹ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂਤਾ ਕਿੱਥੇ ਗਈ, ਜਿਸ ਨੇ ਦੇਵਤੇਆਂ ਤੇ ਦੈਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿਤਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਹ ਮੱਛੀ ਵਾਲੀ ਹਾਲਤ ਕਿੱਥੇ, ਜੋ ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਗੰਦਗੀ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਅਤੇ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ? ਉਹ ਸ਼ੂਰਵੀਰਤਾ ਕਿੱਥੇ, ਜਿਸ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਲਸ਼ਕਰਾਂ ਨੂੰ ਭਜਾ ਦਿਤਾ, ਤੇ ਇਹ ਆਮ ਨੌਕਰ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਛੋਟੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਹਾਲਤ ਕਿੱਥੇ? ਜਿੱਥੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਅਡੋਲ ਮਹਾਨਤਾ ਸੀ, ਉਥੇ ਹੁਣ ਮੋਹ ਮਾਇਆ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਉਠਿਆ ਝੂਠਾ ਅਹੰਕਾਰ ਕਿਵੇਂ ਆ ਗਿਆ? ਇਹ ਸੰਸਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦੀ ਘਣੀ ਬੇਲ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਹਰ ਪਾਸੇ ਫੈਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਸਿਰਫ਼ ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਕਲੀ ਤੋਂ ਉਗਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਦੂਰ ਕਰ; "ਮੈਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਹਾਂ" ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਕੇ ਅਸਲ ਖੁਸ਼ੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ। ਅੰਤਿਮ ਸਤਿਆ ਦੀ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਂਗ ਠੰਢੀ ਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਮਈ ਜੋਤ, ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਬੱਦਲ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਹੈ ਤੇ ਅਣਦਿੱਖੀ ਬਣ ਗਈ ਹੈ। ਲਾਲਚ, ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਮੋਹ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਦੈਤ—ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਭੂਤ ਵਲੋਂ ਖਾਧੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਮਾਇਆ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਅਸਲ ਵਰਗੇ ਦਿਸਦੇ ਹਨ। ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਮਹਾਨ ਕਮਲ-ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਚਿਕਣੇ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ, ਅੱਜ ਵੀ ਮੱਛੀਆਂ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਨਰਮ ਟਹਿਣੀਆਂ ਖਾ ਕੇ ਆਨੰਦ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ, ਜੋ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਨਹੀਂ; ਤੇ ਜੋ ਅਸਲ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਨਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਦੱਸੋ, ਜੋ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਅਸਲ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਪੂਰਾ ਸੱਚ ਹੈ, ਹੇ ਬਲਵਾਨ; ਜੋ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਕਦੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਵੱਡਾ ਜਾਂ ਸੁੱਖਮ ਦਿਸ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਦੱਸੋ, ਕੀ ਹੈ ਜੋ ਅਸਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਅਸਲ ਵਰਗਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੀ ਹੈ ਜੋ ਅਸਲ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਅਸਲ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ? ਇਸ ਉਦਾਹਰਣ ਨਾਲ ਮੈਂ ਤੇਨੂੰ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ। ਅਸਲ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਕੇਵਲ ਜੋ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਉਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ; ਅਸੀਂ ਵੀ ਉਹੀ ਹਾਂ। ਪਰ ਰੱਸੀ ਆਦਿਕ, ਜੋ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਵੀ ਤੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈਂ ਕਿ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੀ ਆਦਿਕ ਇਲੂਜ਼ਨ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਬਣੇ ਹੋਏ ਦਿਸਦੇ ਹਨ—ਅਸਲ ਨਹੀਂ ਪਰ ਅਸਲ ਵਰਗੇ, ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਾਂਗ—ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ, ਦੇਵਤਾ, ਦੈਤ ਆਦਿਕ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ; ਅਸੀਂ ਚਲਦੇ-ਫਿਰਦੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਇਹ ਸਭ ਮਾਇਆ ਹੈ। ਤੇਰਾ "ਮੈਂ" ਹੋਣ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਵੀ ਕਲਪਨਾ ਹੈ, ਮੇਰਾ "ਮੈਂ" ਹੋਣ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਵੀ ਕਲਪਨਾ ਹੀ ਹੈ; ਇਹ ਅਨੁਭਵ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਝੂਠਾ ਹੈ, ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਮਰਨ ਵਾਂਗ। ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਦੋਸਤ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਫਿਰ ਵੀ "ਉਹ ਮਰ ਗਿਆ" ਇਹ ਧਾਰਨਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਕੇਵਲ ਭੁਲੇਖੇ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਹਨ; ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਹੀਂ ਚਮਕਦੀਆਂ। ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਇਹ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ—ਅਸਲ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਕੋਈ ਠੁਕਰਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਜੋ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅੰਦਰ ਡੂੰਘਾ ਜੜ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਜ਼ੋਰ ਜਾਂ ਦੁਹਰਾਈ ਦੇ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮੇਂ ਕਿਸੇ ਲਈ ਵੀ ਨਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜੇ ਕੋਈ ਕਹੇ "ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਕੇਵਲ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਅਸਲ ਹੈ", ਤਾਂ ਮੂਰਖ ਲੋਕ ਉਸ ਦਾ ਮਜ਼ਾਕ ਉਡਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਗਲ ਹੋਰ ਪਾਗਲ ਉੱਤੇ ਹੱਸਦੇ ਹਨ। ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਅਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਏਕਤਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਅੰਨ੍ਹੇ ਤੇ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ, ਜਾਂ ਛਾਂ ਤੇ ਰੋਸ਼ਨੀ ਇਕ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ। ਚਾਹੇ ਜਿੰਨੀ ਮਿਹਨਤ ਕਰੀਏ, ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਅਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਅਸਲ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਕਦੇ ਠੁਕਰਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਲਾਸ਼ ਨੂੰ ਤੁਰਾਇਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਇਹ ਕਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ "ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ", ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਨੁਭਵ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਇਹ ਬਾਤ ਸਿਰਫ਼ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਚਮਕਦੀ ਹੈ; ਜਾਗਰੂਕ ਲਈ, "ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ" ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਪੱਖ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਜਿਸ ਨੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਨੁਭਵ ਕਰ ਲਿਆ ਕਿ "ਇਹੀ ਪਰਮ, ਸ਼ਾਂਤ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ", ਉਹ ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਠੁਕਰਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਸੁਪਰੀਮ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ; ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਵਿੱਚ ਨਾ ਸੋਨੇਹਾਰ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੁੰਦੀ, ਨਾ ਗਹਣੇ ਦੀ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ "ਵਸ਼ਿਸ਼ਠਤਾ" ਨਹੀਂ। ਮੂਲ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਭੁਲੇਖੇ ਵਾਲੇ ਅੰਦਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ; ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰ ਆਦਿਕ ਦੇ ਅਸਲ ਰੂਪ ਨਹੀਂ, ਇਵੇਂ ਹੀ ਅਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅਸਲਤਾ ਨਹੀਂ। ਭੁਲੇਖੇ ਵਾਲਾ ਝੂਠੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਗਿਆਨੀ ਇੱਕ ਸੱਚੇ ਆਤਮਾ ਤੋਂ; ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਦਾ ਕਦੇ ਇਨਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜਿਸ ਦੀ ਜਾਤੀ ਜਿਹੋ ਜਿਹੀ ਹੈ, ਉਸ ਵਿਚ ਇਨਕਾਰ ਕਿਵੇਂ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜੇ ਕੋਈ ਕਹੇ "ਮੈਂ ਘੜਾ ਹਾਂ", ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਗਲਪਨ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਨਾ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਅਸਲ ਹਾਂ, ਨਾ ਇਹ ਰੱਸੀ ਆਦਿਕ; ਅਸੀਂ ਤੇ ਇਹ ਸਭ ਅਸਲ ਨਹੀਂ—ਸਾਡਾ ਕੋਈ ਅਸਲ ਮੂਲ ਨਹੀਂ। ਕੇਵਲ ਸੱਚ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ, ਗਿਆਨ ਦਾ ਆਕਾਸ਼, ਨਿਰਮਲ, ਸਭ ਪਾਸੇ ਵਿਆਪਕ, ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਅਟੱਲ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਸਭ ਕੁਝ ਉਹੀ ਸੱਚ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਖਾਲੀਪਨ ਤੋਂ ਵੀ ਖਾਲੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ; ਉਸ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ, ਹੇ ਪਿਆਰੇ, ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਆਪਣੀ ਚਮਕ ਵਾਂਗ ਉਭਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਰੋਗੀ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਤੀਆਂ ਜਾਂ ਗੇਂਦਾਂ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਰਚਨਾਵਾਂ ਉਥੇ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਅਨੁਭਵ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗਿਆਨ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਅਸਲ ਨਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਝੂਠਾ ਅਸਲ ਵਰਗਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਨਾ ਕੁਝ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸਲ ਹੈ, ਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਝੂਠਾ; ਚੇਤਨਾ ਜਿਸ ਰੂਪ ਨੂੰ ਜਾਣਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਉਭਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੀ ਆਦਿਕ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਇਵੇਂ ਹੀ ਅਸੀਂ ਵੀ ਉਭਰੇ ਹਾਂ; ਇਹ ਸੱਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਝੂਠ, ਕੀ ਫ਼ਰਕ ਪੈਂਦਾ, ਹੇ ਪਿਆਰੇ, ਜਦ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਧਾਰਨਾ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਅਨੰਤ ਗਿਆਨ-ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਰੂਪ ਰਹਿਤ ਤੇ ਸਭ ਪਾਸੇ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਚੇਤਨਾ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉਭਰਦੀ ਤੇ ਚਮਕਦੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਚੇਤਨਾ ਰੱਸੀ ਆਦਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਉਸ ਰੂਪ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਅਨੁਸਾਰ। ਆਪਣੇ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ 'ਸੰਸਾਰ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਗਿਆਨ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਰੂਪ ਉਸ ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜੋ ਤਰਸੇ ਹੋਏ ਹਿਰਣ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਆਕਾਸ਼ ਜਾਗਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ "ਦਿੱਖ" ਨਾਮ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਸੁੱਤਾ ਹੋਇਆ, ਉਥੇ "ਮੁਕਤੀ" ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਦੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁੱਤਾ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਗਦਾ ਹੈ; ਸਮਝ ਲਵੋ ਕਿ ਗਿਆਨ ਦਾ ਆਕਾਸ਼ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਵਜੋਂ ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਹੈ।