ਇੱਕ ਵਾਰ, ਭਿਆਨਕ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ, ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਕਵਚ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸਿਮਲ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਨੁੱਕਿਆਂ ਉੱਤੇ ਛੇਦ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਸੈਂਕੜੇ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਫਟ ਗਏ, ਪੱਥਰੀਲੇ ਚਬੂਤਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਟਕਰਾ ਗਏ। ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਦੈਤਿਆ ਦੇ ਮੁਖੀ ਜਦੋਂ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗੇ, ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੱਖ ਰੱਖੀ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਵਖ-ਵਖ ਹੋ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਸ਼ੰਬਰ ਨਾਮਕ ਦੈਤਿਆ, ਜੋ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਅੰਤਕਾਲ ਦੀ ਅੱਗ ਵਰਗਾ ਭੜਕ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਡਾਮਵਿਆਲਕਟਾ ਦੈਤਿਆਂ ਉੱਤੇ ਤੂਫਾਨ ਵਾਂਗ ਤੂਟ ਪਿਆ। ਉਸਦੇ ਡਰ ਨਾਲ, ਡਾਮਵਿਆਲਕਟਾ ਦੈਤਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਸਾਥੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਭੱਜ ਕੇ ਸੱਤਵੇਂ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਜਾ ਵੱਸੇ। ਉੱਥੇ, ਯਮ ਦੇ ਡਰਾਵਣੇ ਦੂਤ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੁਕੁਹਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਰਕ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਬਣ ਕੇ ਖੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦੈਤ, ਜਿਵੇਂ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਘਣੇ ਬੱਦਲ ਬਣ ਕੇ ਡੁੱਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਆਪਣੀਆਂ ਧੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਰਕ ਦੇ ਰਖਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਦੇਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਫਿਰ, ਉਹ ਨਰਕ ਦੇ ਜਲਾਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਤੱਕ, ਆਪਣਾ ਸਮਾਂ ਉਥੇ ਵਿਅਰਥ ਵਧਾਰਦੇ ਰਹੇ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਾਸਕਾਰੀ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਦੇ ਵੱਸ ਰਹੇ। "ਇਹ ਸੁੰਦਰ ਨਾਰੀ ਮੇਰੀ ਹੈ, ਇਹ ਮੇਰੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਮੈਂ ਇਸਦਾ ਮਾਲਕ ਹਾਂ"—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਝੂਠੇ ਮੋਹ ਦੇ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਰਹੇ। ਇੱਕ ਦਿਨ, ਧਰਮ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਉਥੇ ਆ ਗਏ, ਨਰਕਾਂ ਦੇ ਕਾਰਜਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਲਈ। ਉਹ ਤਿੰਨ ਦੈਤ, ਧਰਮ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਨਾ ਸਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਦਾਸ ਸਮਝ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਵੀ ਨਾ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣਾ ਨਾਸ ਕਰ ਬੈਠੇ। ਫਿਰ, ਵੈਵਸਵਤ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭੜਕਦੀਆਂ ਅੱਗ ਵਾਲੀ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ, ਆਪਣੇ ਦੋਸਤਾਂ, ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਸਮੇਤ, ਉਹ ਵੱਡੀ ਪੀੜ ਵਿੱਚ ਚੀਕਾਂ ਮਾਰਦੇ ਸੜਦੇ ਰਹੇ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਲੱਤਾਂ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖ ਸੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੀ ਹੀ ਕਰੂੜ ਵਾਸਨਾ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਜਲਾਦ, ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਜਾਂ ਰਾਜਾ ਦੇ ਨੌਕਰ ਵਜੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਰਹੇ। ਫਿਰ, ਉਹ ਜਨਮ ਛੱਡ ਕੇ, ਸੁਹਮਾ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਂਵੇ ਬਣੇ, ਫਿਰ ਗਿਧ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਬਗਲੇ ਵਜੋਂ ਜਨਮ ਲਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਟੇਢੇ ਮਨ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਤ੍ਰਿਗਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਲਾਸ਼ਾਂ, ਬਰਬਰਾ ਵਿੱਚ ਭੇੜਾਂ, ਅਤੇ ਮਗਧ ਵਿੱਚ ਕੀੜੇ ਬਣ ਕੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਰਹੇ। ਇੱਥੇ, ਜਨਮਾਂ ਦੀ ਅਜੀਬ ਲੜੀ ਚੱਲਦੀ ਰਹੀ। "ਅੱਜ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਕੁਝ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਦਲਦਲੀ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਮਛੀਆਂ ਵਜੋਂ ਜੀ ਰਹੇ ਹਨ।" ਉਹ ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜਦੇ, ਚਿਕੜ ਵਿੱਚ ਫਸੇ, ਨਾ ਮਰਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ—ਕਾਈ ਵਾਂਗ ਗਲਦੇ-ਸੜਦੇ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ, ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਉਠਦੇ ਤੇ ਗਿਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ। ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਹਵਾ ਨਾਲ ਚਲਦੇ-ਚਲਦੇ, ਉਹ ਜੀਵਨ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਹਨ, ਘਾਹ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਸਰੀਰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ। ਅਜੇ ਵੀ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਉਹ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕੇ—ਇਹ ਵਾਸਨਾ ਦੀ ਡਰਾਉਣੀ ਤਾਕਤ ਵੇਖੋ। ਅਵਿਵੇਕ ਦੀ ਲਾਲਚ ਕਰਕੇ, ਮਨ ਆਪਣੇ ਖੇਡ ਨਾਲ ਆਪ ਹੀ ਐਸੇ ਦੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅੰਤਹੀਣ ਪੀੜ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। "ਕਿੱਥੇ ਉਹ ਰਾਜ, ਜਿਸ ਨੇ ਦੇਵ ਤੇ ਦੈਤ ਸੈਨਾਵਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਤੇ ਕਿੱਥੇ ਇਹ ਮਛੀ ਦੀ ਹਾਲਤ, ਜੋ ਗੰਦ ਤੇ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜਦੀ-ਸੜਦੀ ਨਾਸ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ? ਕਿੱਥੇ ਉਹ ਹਿੰਮਤ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਦੇਵ-ਸੈਨਾ ਭਜਾਈ ਸੀ, ਤੇ ਕਿੱਥੇ ਇਹ ਨੌਕਰ, ਜੰਗਲੀ ਮੁਖੀ ਜਾਂ ਛੋਟੇ ਰਾਜੇ ਦਾ ਜੀਵਨ?" "ਕਿੱਥੇ ਉਹ ਉੱਚੀ ਸਥਿਤੀ, ਜੋ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਕਿੱਥੇ ਇਹ ਝੂਠਾ ਅਹੰਕਾਰ, ਜੋ ਮੋਹ ਦੀ ਵਾਸਨਾ ਨਾਲ ਉੱਠਦਾ ਹੈ?" ਇਹ ਸੰਸਾਰਕ ਲਤਾ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਂ ਹਰੇਕ ਪਾਸੇ ਫੈਲੀਆਂ ਹਨ, ਸਿਰਫ਼ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਅੰਕੁਰ ਤੋਂ ਉੱਗਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਮਨ ਵਿੱਚੋਂ ਅਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਟਾ ਦੇ; "ਮੈਂ ਕੋਈ ਹਾਂ" ਇਹ ਭਾਵ ਮਿਟਾ ਕੇ, ਖੁਸ਼ੀ ਪਾ। ਸੱਚਾਈ ਦੀ ਚੰਦ੍ਰਮਾ-ਸਦ੍ਰਿਸ਼ ਠੰਢੀ ਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਮਈ ਕਿਰਣ, ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਬੱਦਲ ਨਾਲ ਓਟੇ ਹੋਈ ਹੈ, ਤੇ ਦਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ। ਲਾਲਚ, ਕ੍ਰੋਧ ਤੇ ਮੋਹ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਦੈਤ—ਅਹੰਕਾਰ ਰੂਪੀ ਭੂਤ ਨੇ ਖਾ ਲਏ ਹਨ; ਇਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਮਾਇਆ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਅਸਲ ਵਰਗੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਅੱਜ ਵੀ, ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਵੱਡੇ ਕਮਲ-ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਦਲਦਲੀ ਕਿਨਾਰੇ, ਮਛੀਆਂ ਨਰਮ ਜਲ-ਪੌਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ, ਜੋ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਨਹੀਂ; ਜੋ ਅਸਲ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਦੱਸੋ, ਜੋ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਸਦਾ ਲਈ ਅਸਲ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ, ਹੇ ਬਲਵਾਨ; ਜੋ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ। ਕਦੇ ਵੱਡੀ, ਕਦੇ ਸੁੱਖਮ ਜਾਪਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਹਕੀਕਤ ਨਹੀਂ। ਦੱਸੋ, ਕੀ ਝੂਠਾ ਹੈ ਜੋ ਅਸਲ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕੀ ਅਸਲ ਹੈ ਜੋ ਝੂਠਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ? ਇਸੇ ਉਦਾਹਰਨ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ। ਸਿਰਫ਼ ਜੋ ਅਸਲ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ; ਅਸੀਂ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਹਾਂ। ਪਰ ਰੱਸੀ ਆਦਿ, ਜੋ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਵੀ ਅਸਲ ਵਰਗੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੀ ਆਦਿ ਇੱਥੇ ਮਾਇਆ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਤ ਜਾਪਦੇ ਹਨ—ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਰਗੇ, ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਸੀਂ, ਦੇਵ, ਦੈਤ ਆਦਿ ਸਿਰਫ਼ ਦਿੱਖ ਹਨ; ਅਸੀਂ ਚਲਦੇ-ਫਿਰਦੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੈ। ਤੇਰਾ 'ਮੈਂ' ਹੋਣਾ ਵੀ ਕਲਪਨਾ ਹੈ, ਮੇਰਾ 'ਮੈਂ' ਹੋਣਾ ਵੀ; ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਮੌਤ। ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਦੋਸਤ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਨਹੀਂ; "ਉਹ ਮਰ ਗਿਆ" ਇਹ ਭਾਵ ਉਠਦਾ ਹੈ—ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਕੇਵਲ ਮੋਹਿਤ ਮਨ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਹਨ; ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ ਇਹ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੋ ਨਿਸ਼ਚਾ ਅੰਦਰ ਡੂੰਘਾ ਵੱਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਜਤਨ ਜਾਂ ਅਭਿਆਸ ਦੇ, ਉਹ ਕਦੇ ਵਿਗੜਦਾ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਝੂਠ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਅਸਲ ਹੈ," ਉਸ ਨੂੰ ਮੋਹਿਤ ਲੋਕ ਹਾਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਗਲ ਹੋਰ ਪਾਗਲ ਉੱਤੇ ਹੱਸਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਅੰਨ੍ਹੇ ਤੇ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ, ਜਾਂ ਛਾਂ ਤੇ ਧੁੱਪ ਕਦੇ ਇਕ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ, ਇਵੇਂ ਹੀ ਗਿਆਨੀ ਤੇ ਅਗਿਆਨੀ ਵਿਚ ਕਦੇ ਇਕਤਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੰਸਾਰਿਕ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਨੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਅਣਗਿਣਤ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਮੋਹ ਨੇ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਓਟੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਦ ਤੱਕ ਅਸੀਂ ਅਹੰਕਾਰ ਮਿਟਾ ਕੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣਦੇ, ਇਹ ਭਟਕਣਾ ਕਦੇ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।