ਜਦੋਂ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਨੇ ਮੈਦਾਨ ਛੱਡਿਆ, ਉਹ ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਭੱਜ ਪਈ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਐਸੇ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਹਵਾ ਦੁਆਰਾ ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਜਾਲੀ ਉਡ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਰਾਕਸ਼ਸ ਪਰਬਤਾਂ ਦੀਆਂ ਘਾਟੀਆਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਚੋਟੀ ਅਤੇ ਪੱਥਰਾਂ ਉੱਤੇ, ਸਮੁੰਦਰੀ ਕੰਢਿਆਂ ਤੇ, ਬੱਦਲਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਉੱਤੇ, ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੇ ਜਲ, ਖੱਡਾਂ, ਦਰਿਆਵਾਂ, ਰੇਤਿਲੇ ਮੈਦਾਨਾਂ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਅਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਿਖਰ ਗਏ। ਜੰਗ ਦੇ ਖਾਲੀ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਖਜ਼ਾਨਿਆਂ, ਪਿੰਡਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ, ਭਿਆਨਕ ਯਕਸ਼ਾਂ ਵਾਲੇ ਜੰਗਲਾਂ, ਅਤੇ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜਦੇ ਰੇਤਿਲੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹ ਓਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਡਿੱਗੇ। ਲੋਕਾਲੋਕ ਪਰਬਤ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ, ਪਰਬਤਾਂ, ਝੀਲਾਂ, ਅਤੇ ਆਂਧਰਾ, ਦ੍ਰਾਵਿੜ, ਕਸ਼ਮੀਰ, ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਸੀ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੁੰਦਰੀ ਲਹਿਰਾਂ, ਗੰਗਾ ਦੇ ਘੜਿਆਂ, ਦੂਰ-ਦੂਰ ਟਾਪੂਆਂ, ਅਤੇ ਜੰਬੂ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਇਹ ਰਾਕਸ਼ਸ, ਪਰਬਤਾਂ ਵਾਂਗ, ਡਿੱਗੇ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹੱਥ, ਪੈਰ, ਬਾਹਾਂ, ਅਤੇ ਹਥੇੜੀਆਂ ਟੁੱਟ ਗਈਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਆਂਤਾਂ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਡਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਲਝ ਗਈਆਂ, ਲਹੂ ਦੇ ਧਾਰੇ ਵਗਣ ਲੱਗੇ, ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਸਿਰ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਵਿਖਰ ਗਏ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਜਦੋਂ ਜੀਵਨ ਛੱਡ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਵਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਟੁੱਟ ਗਏ, ਕਪੜੇ ਪਟ ਪਟ ਹੋ ਕੇ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗਲ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਚਿਮੜੇ ਹੋਏ, ਕਠੋਰ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਡਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਤੇਜ਼ ਪੱਥਰਾਂ ਨਾਲ ਚੀਰ ਕੇ ਲਟਕ ਰਹੇ। ਰੂਈ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਛੜੀਆਂ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਵਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ, ਸਿਰ ਸੈਂਕੜਾ ਹਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪੱਥਰਾਂ ਉੱਤੇ ਟਕਰਾਏ। ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮੁਖੀ, ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਲੈਸ, ਡਿੱਗਦੇ ਹੀ ਤੁਰੰਤ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧੂੜ ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ, ਸ਼ੰਬਰ ਰਾਕਸ਼ਸ, ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅੰਤ ਦੀ ਅੱਗ, ਡਾਮਵਿਆਲਕਟਾ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਉੱਤੇ ਭੜਕਦਾ ਹੋਇਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜਦਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ, ਡਾਮਵਿਆਲਕਟਾ ਰਾਕਸ਼ਸ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਛੱਡ ਕੇ ਸੱਤਵੇਂ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਭੱਜ ਗਏ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿ ਗਏ। ਉੱਥੇ, ਯਮ ਦੇ ਸੇਵਕ, ਜੋ ਭੂਤ-ਪਰੇਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਡਰਾਉਂਦੇ, ਕੁਕੁਹਾ ਨਾਂ ਦੇ, ਨਰਕ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਰਾਕਸ਼ਸ, ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਵਾਂਗ ਘਣੇ ਬੱਦਲ ਬਣ ਕੇ, ਆਪਣੀਆਂ ਧੀਆਂ ਦੇਣ ਲੱਗੇ। ਉਹ ਫਾਂਸੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਤੱਕ, ਮੰਦੇ ਅਤੇ ਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਵਿਰਤੀ ਨਾਲ, ਉੱਥੇ ਸਮਾਂ ਗੁਜ਼ਾਰਦੇ ਰਹੇ। 'ਇਹ ਸੁੰਦਰ ਨਾਰੀ ਮੇਰੀ ਹੈ, ਇਹ ਮੇਰੀ ਹੈ, ਮੈਂ ਇਸ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹਾਂ'—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਝੂਠੇ ਮੋਹ ਦੇ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਲੰਘਦਾ ਗਿਆ। ਇਕ ਸਮੇਂ, ਧਰਮ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਅਚਾਨਕ ਉੱਥੇ ਆਏ, ਨਰਕਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਅਸੁਰਾਂ ਨੇ ਪਛਾਣਿਆ ਨਹੀਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਧਾਰਨ ਸੇਵਕ ਸਮਝ ਕੇ, ਆਪਣਾ ਨਾਸ਼ ਕਰ ਲਿਆ। ਫਿਰ, ਵੈਵਸਵਤ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਭੜਕਦੇ ਅੱਗ ਵਾਲੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਭੌਂਹਾਂ ਕਠੋਰ ਨਿਰਣੈ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਉੱਥੇ, ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਦੋਸਤਾਂ, ਪਤਨੀਆਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਹ ਦਰਦ ਵਿੱਚ ਚੀਖਦੇ, ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖ ਵਾਂਗ ਸੜ ਗਏ। ਆਪਣੇ ਹੀ ਨਿਰਦਈ ਸੁਭਾਵਾਂ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਮੁੜ-ਮੁੜ, ਫਾਂਸੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ, ਸ਼ਿਕਾਰੀ, ਅਤੇ ਰਾਜੀ ਸੇਵਕਾਂ ਵਾਂਗ ਜਨਮ ਲੈਣ ਲੱਗੇ। ਫਿਰ, ਉਹ ਜਨਮ ਛੱਡ ਕੇ, ਸੁਹਮਾ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਂ ਵਾਂਗ ਜਨਮ ਲਿਆ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗਿੱਧ ਬਣੇ, ਫਿਰ ਬਗਲਾ ਬਣ ਕੇ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਉਹ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਕੁਰੂਪ ਹੋ ਚੁੱਕੇ, ਤ੍ਰਿਗਰਤਾ ਵਿੱਚ ਲਾਸ਼ਾਂ ਵਾਂਗ, ਬਰਬਰਾ ਵਿੱਚ ਭੇਡਾਂ ਵਾਂਗ, ਅਤੇ ਮਗਧਾ ਵਿੱਚ ਕੀੜਿਆਂ ਵਾਂਗ ਜਨਮ ਲੈਣ ਲੱਗੇ। ਇੱਥੇ, ਜਨਮਾਂ ਦੀ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਲੜੀ ਹੈ; ਅੱਜ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਕੁਝ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਅਤੇ ਦਲਦਲਾਂ ਵਿੱਚ ਮੱਛੀਆਂ ਵਾਂਗ ਜੀ ਰਹੇ ਹਨ। ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜਦੇ, ਗੰਦਲੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਫਸੇ, ਨਾ ਜੀਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਮਰਦੇ ਹਨ, ਕਾਈ ਵਾਂਗ ਗਲ-ਸੜ ਗਏ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਨਮਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਸਹਿ ਕੇ, ਉਹ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਉਠਦੇ ਅਤੇ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਲੰਬੀ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਵਿਰਤੀਆਂ ਦੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਚਲਦੇ, ਉਹ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਆ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਘਾਹ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਸਰੀਰ ਲੈ ਕੇ; ਹੇ ਰਾਮਾ, ਉਹ ਅਜੇ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਹੀਂ ਪਾਈ—ਵਿਰਤੀਆਂ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਤਾਕਤ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਹੈ। ਵਿਕਲਪ-ਰਹਿਤਤਾ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰਕੇ, ਮਨ ਆਪਣੇ ਹੀ ਖੇਡ ਨਾਲ ਐਸਾ ਦੁਖ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅੰਤ-ਰਹਿਤ ਪੀੜਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਿੱਥੇ ਉਹ ਰਾਜ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਕਿੱਥੇ ਇਹ ਹਾਲਤ, ਮੱਛੀ ਵਾਂਗ, ਗੰਦ ਅਤੇ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜੀ ਹੋਈ? ਕਿੱਥੇ ਉਹ ਹਿੰਮਤ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਭਜਾ ਦਿੰਦੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਕਿੱਥੇ ਇਹ ਹਾਲਤ, ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਸੇਵਕ, ਜਾਤੀ ਮੁਖੀ ਜਾਂ ਛੋਟਾ ਰਾਜਾ ਹੋਣ ਦੀ? ਕਿੱਥੇ ਉਹ ਸ਼ਕਤੀ, ਜੋ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਕਿੱਥੇ ਇਹ ਝੂਠਾ ਅਹੰਕਾਰ, ਮੋਹ-ਵਿਰਤੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ? ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਘਣੀ ਬੇਲ, ਆਪਣੇ ਫੈਲਦੇ ਡਾਲਿਆਂ ਨਾਲ, ਕੇਵਲ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਅੰਕੁਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਹਰ ਥਾਂ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਅਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਦਿਲੋਂ ਹਟਾ ਦੇ; 'ਮੈਂ ਕੋਈ ਹਾਂ' ਇਹ ਧਾਰਨਾ ਮਿਟਾ ਕੇ, ਖੁਸ਼ ਹੋ ਜਾ। ਸੱਚਾਈ ਦੇ ਚੰਦ ਦੀ ਮੰਡਲ, ਠੰਡੀ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਬੱਦਲ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ, ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਲਾਲਚ, ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਮੋਹ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਰਾਕਸ਼ਸ—ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਪਿਸਾਚ ਦੁਆਰਾ ਖਾਏ ਗਏ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਪਰ ਮਾਇਆ ਦੀ ਤਾਕਤ ਕਰਕੇ ਮੌਜੂਦ ਦਿੱਖਦੇ ਹਨ। ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਵੱਡੇ ਕਮਲ ਵਾਲੀ ਝੀਲ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਅੱਜ ਮੱਛੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਪਾਣੀ ਦੇ ਨਰਮ ਅੰਕੁਰਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ ਹਨ। ਅਸਲ ਲਈ ਕੋਈ ਅਸਲਤਾ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਅਸਲ ਲਈ ਕੋਈ ਗੈਰ-ਅਸਲਤਾ ਨਹੀਂ; ਦੱਸੋ, ਜੋ ਗੈਰ-ਅਸਲ ਹਨ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਅਸਲ ਹੋ ਕੇ ਸਥਿਰ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਇਹ ਸਚ ਹੈ, ਹੇ ਬਲਵਾਨ; ਗੈਰ-ਅਸਲ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਤੇ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ। ਕਦੇ ਵੱਡੇ ਜਾਂ ਸੁਖਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦੇ, ਪਰ ਕਦੇ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ।