ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਸ਼ੰਬਰਾਸੁਰ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ ਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੇ ਸਿਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਕਮਲ ਦੇ ਕੋਪਲੇ ਖਿੜਦੇ ਸਨ, ਤੇ ਕਰੰਜਾ ਦੇ ਬਾਗ਼ਾਂ ਵਿਚੋਂ ਮੰਦਰ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਬਾਗ਼ ਹਰ ਰੁੱਤ ਵਿਚ ਖਿੜਦੇ ਰਹਿੰਦੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਤਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਨੰਦਨ ਵਨ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਸੀ। ਮਲਯਾਚਲ ਦੀ ਚੰਦਨ ਲੱਕੜ, ਜੋ ਭਟਕਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸੱਪਾਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਤੋਂ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਇਥੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸੀ। ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹਵੈਲੀਆਂ ਵਿਚ ਵੱਸਦੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਸੋਭਾ ਤਿੰਨੋ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਸੁੰਦਰਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਤਮ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਤੱਕ ਕਿ ਚਕਰ ਅਤੇ ਗਦਾ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਉਸਦੇ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਬਰਾਬਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਉਸਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਰੌਣਕ ਅਣਗਿਣਤ ਕੀਮਤੀ ਰਤਨਾਂ ਦੀਆਂ ਚਮਕਦਾਰ ਧਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਵਿਚ ਤਾਰੇ ਚਮਕਦੇ ਹੋਣ। ਇੱਥੇ ਦੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ, ਇੰਨੀ ਬਹੁਤਾਤ ਵਿਚ ਸੀ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਘੁਟਣਾਂ ਤੱਕ ਫੁੱਲ ਆਉਂਦੇ। ਰਾਤਾਂ ਨੂੰ ਪਾਤਾਲ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਅਸਮਾਨ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾਵਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ, ਤੇ ਇੱਥੇ ਦੀਆਂ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਗੀਤ ਤੇ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਧੁਨ ਗੂੰਜਦੀ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਮਹਾਨ ਹਾਥੀ ਐਰਾਵਤ ਵੀ ਇੱਥੇ ਦੇ ਭਟਕਾਵੇ ਤੋਂ ਭੱਜ ਗਿਆ। ਅੰਦਰੂਨੀ ਹਵੈਲੀਆਂ ਤਿੰਨੋ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਅਤੇ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਸਾਰੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਤੇ ਸਰਵੋਚ ਆਗਿਆ ਸੀ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਉਸਦੇ ਬਲਵਾਨ ਬਾਂਹਾਂ ਦੀ ਛਾਂ ਵਿਚ ਆਰਾਮ ਲੈਂਦੀ, ਤੇ ਉਹ ਸਾਗਰ ਦੀਆਂ ਗੁਫਾਵਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਕੰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਬਾਹਰ ਕੱਢਿਆ ਸੀ, ਲਈ ਦੈਤਿਆਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਫੌਜ ਉੱਠੀ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਨਾਸ਼ ਲਈ ਤਤਪਰ ਸੀ। ਜਦ ਉਹ ਮਾਇਆਪਤੀ ਦੂਜੇ ਦੇਸ਼ ਗਿਆ ਤੇ ਸੁੱਤਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਤਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਮੌਕਾ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸਦੀ ਫੌਜ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਦਾ ਜਤਨ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਦੈਤ ਸ਼ੰਬਰਾ ਨੇ ਦੂਦ੍ਰਿਕਾ ਤੇ ਹਵਦ੍ਰੁਮਾ ਵਰਗੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਮੁਖੀਆਂ ਨੂੰ ਫੌਜ ਦੀ ਰਖਿਆ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਨੇਤਾ, ਮੌਕਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਦੇ ਜਿਵੇਂ ਬਾਜ਼ ਹਵਾਈ ਰਾਹੀਂ ਉੱਡਦੀਆਂ ਭੁਲੀਆਂ ਚਿੜੀਆਂ ਉੱਤੇ ਝਪਟਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਸਿਰਮੌਰਾਂ ਨੇ ਹੋਰ ਉਤਾਵਲੇ ਤੇ ਗੂੰਜੇਦਾਰ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੇ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ। ਪਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਤੁਰੰਤ ਮਾਰ ਸੁਟਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸ਼ੰਬਰਾ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। ਉਹ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਛੋਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕ ਵੱਲ ਤਬਾਹੀ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਵਧਿਆ। ਉੱਥੇ, ਉਸਦੀ ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਡਰਕੇ, ਦੇਵਤੇ ਅਣਦੇਖੇ ਹੋ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਰੂ ਪਹਾੜ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਸਿੰਘ ਦੇ ਆਉਣ ਤੇ ਹਿਰਣ ਭੱਜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਸਨੇ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਖਾਲੀ ਵੇਖਿਆ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਤੇ ਛੋਟੇ ਅਮਰ ਲੋਕ ਰੋ ਰਹੇ ਸਨ—ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵੈਸਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਯੁਗਾਂਤ ਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਉੱਥੇ ਕ੍ਰੋਧ ਕਰਕੇ, ਸ਼ੰਬਰਾ ਨੇ ਜੋ ਕੁਝ ਮਿਲਿਆ, ਆਪਣੇ ਕਬਜੇ ਵਿਚ ਲਿਆ, ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਸਾੜ ਦਿੱਤੇ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਨਿਵਾਸ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ। ਇੰਝ, ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਦੈਤਿਆਂ ਵਿਚ ਵੈਰ ਵਧਦਾ ਗਿਆ, ਤੇ ਦੇਵਤੇ ਸਵਰਗ ਛੱਡ ਕੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਗੁਮ ਹੋ ਗਏ। ਜੋ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਸ਼ੰਬਰਾ ਨੇ ਫੌਜ ਦੇ ਮੁਖੀ ਬਣਾਏ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦੇਵਤੇ ਪੂਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਮਾਰ ਦਿੰਦੇ। ਆਖਰ ਸ਼ੰਬਰਾ ਗਹਿਰੀ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭੜਕ ਉਠਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਨਾਲ ਅੱਗ ਭੜਕਦੀ ਹੋਵੇ। ਤਿੰਨੋ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਲੱਭਣ ਤੇ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਦੇਵਤੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇ; ਪੂਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਕੇ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਨੇਕ ਲੋਕ ਮਿਲੇ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਦੁਸ਼ਟ ਨੂੰ ਲੱਭੇ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਬਲਵਾਨ ਦੈਤ ਰਚੇ, ਜੋ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਰਖਿਆ ਲਈ, ਕਾਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਖੜੇ ਹੋਏ। ਇਹ ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਡਰਾਉਣੇ ਪ੍ਰਾਣੀ, ਕਲਪਵ੍ਰਿਖ ਦੇ ਡਾਲੀਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੇ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਾਂਗ ਉੱਚੇ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਦਾਮ, ਵਿਆਲ, ਤੇ ਕਟਾ ਸਨ। ਇਹ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਮੌਕੇ ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ, ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸੁਭਾਉ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਪਿਛਲੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਾਸਨਾ ਜਾਂ ਵਿਰੋਧ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦੇ। ਇਹ ਸੋਚ ਦੇ ਸੁਖਮ ਬੀਜ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਅਜੇ ਅੰਦਰੋਂ ਪੱਕੇ ਨਹੀਂ ਹੋਏ, ਵਿਅਰਥ ਜਨਮੇ। ਇਹ ਯੋਧੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਾਂ ਤੇ ਤਾੜ ਦਾ ਅਚਾਨਕ ਮਿਲਾਪ, ਤਕਦੀਰ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ, ਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸੰਸਕਾਰ ਛੱਡ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਜਿਵੇਂ ਅੱਧ-ਸੁੱਤੇ ਬੱਚੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ-ਪੈਰ ਹੀ ਹਿਲਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਇੰਝ ਇਹ ਵੀ, ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਸੰਸਕਾਰ ਦੀ ਪਛਾਣ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੀ ਹੀ ਕਿਰਿਆ ਕਰਦੇ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਡਿੱਗਣ ਦਾ ਗਿਆਨ ਸੀ, ਨਾ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਦਾ, ਨਾ ਭੱਜਣ ਦਾ; ਨਾ ਜੀਵਨ-ਮੌਤ, ਨਾ ਯੁੱਧ, ਨਾ ਜਿੱਤ-ਹਾਰ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ। ਸਿਰਫ਼ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਇਹ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਵੈਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਦੇ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਹਾੜਾਂ ਵਾਂਗ ਚੀਰ ਦੇਂਦੇ। ਸ਼ੰਬਰਾ, ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਬੈਠਾ, ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਖੁਸ਼ ਹੋਇਆ—“ਮੇਰੀ ਫੌਜ, ਜੋ ਮਾਇਆ ਦੇ ਦੈਤ ਦੁਆਰਾ ਰੱਖਿਅਤ ਹੈ, ਜਰੂਰ ਜਿੱਤੇਗੀ।” ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਵੈਰੀ ਤਾਂ ਵਾਸਨਾ ਤੇ ਵਿਰੋਧ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ, ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਨਾ ਡਰਦੇ, ਨਾ ਭੱਜਦੇ, ਨਾ ਹੀ ਡਟੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਜਦ ਇਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਲੋਂ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਭੱਜਦੇ, ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਫੌਜ, ਅਸਾਧਾਰਣ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੀ, ਹੁਣ ਪੱਕੀ ਹੋ ਗਈ। ਅਤਿਬਲਾ ਨਾਮਕ ਮਹਾਬਲੀ ਦੈਤ ਦੀ ਰਖਿਆ ਹੇਠ, ਮੇਰੇ ਸੈਨਿਕ ਵੀਰਤਾ ਨਾਲ ਅਡੋਲ ਰਹਿਣਗੇ, ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਦੀ ਧਰਤੀ ਦਿਵਿਆ ਪਹਾੜ ਦੀ ਹਿਲਦੀ ਨਹੀਂ, ਭਾਵੇਂ ਸੁਰਗ ਦੇ ਹਾਥੀ ਦੇ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਵੱਜੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੈਤ ਭਿਆਨਕ ਚੀਕਾਂ ਮਾਰਦੇ, ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਗੁਫਾਵਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਦਰਾਰਾਂ, ਤੇ ਦਿਵਿਆ ਪਹਾੜ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਤੋਂ ਉੱਠੇ, ਜਿਵੇਂ ਪੰਖ ਵਾਲੇ ਪਹਾੜ ਖੇਡ-ਖੇਡ ਵਿਚ ਚੁੱਕ ਲਏ ਹੋਣ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਰੀਰ, ਦਿਵਿਆ ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਘਾਵਾਂ ਨਾਲ ਛਿੱਦਰ ਹੋਏ, ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਖਾਲੀ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਭਰਣ ਲੱਗ ਪਏ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਸੂਰਜ ਵੀ ਢਲ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਜਿਵੇਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਹੁੰਦਾ, ਡਰੇ ਹੋਏ ਦਿਵਿ-ਵਾਸੀ, ਜੰਗਲਾਂ, ਗੁਫਾਵਾਂ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਉੱਠ ਖੜੇ ਹੋਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਵਿਚ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਦੈਤਾਂ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਵਿਚ, ਇਕ ਹੋਰ ਲੋਕ ਵਿਚ, ਐਸਾ ਭਿਆਨਕ ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ ਜਿਵੇਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਅੰਤ ਦਾ ਉਲਟ-ਪੁਲਟ। ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਸਿਰ ਡਿੱਗਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ ਤੇ ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਲਯ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹੋਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਸ ਭੂਸ਼ਣਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਕਾਲੀ ਹੋਈ। ਉਹ ਡੋਲਦੇ, ਯੋਧਿਆਂ ਦੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਤੇ ਸ਼ੇਰਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਜਣਾਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਤਬਾਹੀ ਦੀ ਹਵਾ ਵਿਚ ਪਹਾੜ ਹੱਸ ਰਹੇ ਹੋਣ।