ਪਿਆਰੇ ਰਾਮਾ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਲਣਾ-ਪੋਸ਼ਣਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਮਤਾ ਅਤੇ ਕੋਮਲਤਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਿਤਾ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਬੁਧੀਮਾਨ ਦਾ ਮਨ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮਿੱਤਰ ਹੈ—ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਮਨ, ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਚਲਦਾ, ਆਪਣੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੰਜਿਆ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁੱਧ ਹੋਇਆ, ਅਡੋਲ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਜਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਉੱਚ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਮਣੀ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਖਿੜ ਕੇ ਚਮਕਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮਨ, ਆਪਣੇ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਕੱਟਣ ਲਈ ਕੁਹਾੜੀਆਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਵੀ ਲੈ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਮਨ ਦੀ ਇਸ ਮਣੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਕਈ ਮੈਲ ਤੇ ਦਾਗ ਨਾਲ ਲੱਥੜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਵਿਵੇਕ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਧੋ ਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰ ਅਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਬਣ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਵਿਵੇਕ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਡਰਾਉਣੇ ਭਵ-ਸਾਗਰ ਵਿਚ ਵੀ ਫੈਲ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਵੀ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਵਾਂਗ, ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਭਰੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬੇਬਸ ਹੋ ਕੇ ਨਾ ਡਿਗ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਉਠਣ ਵਾਲੇ ਵਹਿਮ ਦੇ ਵੱਡੇ ਕੋਹਰੇ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਨਾ ਕਰ, ਜੋ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸਰਵੋਤਮ ਵਿਵੇਕ ਤੇ ਆਪਣੇ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਇਸ ਭਵ-ਸਾਗਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ। ਹੇ ਰਘੁਨੰਦਨ, ਇਸ ਸਰੀਰ, ਜੋ ਆਪ ਹੀ ਝੂਠਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸੁਖ-ਦੁਖ, ਜੋ ਝੂਠੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਰੱਸੀ, ਸੱਪ ਅਤੇ ਲੱਕੜ ਦੀ ਉਪਮਾ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਾ ਲਿਆ। ਹੇ ਬੁਧੀਮਾਨ, “ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ” ਵਾਲਾ ਝੂਠਾ ਭਰਮ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੱਡ ਦੇ, ਸੱਚੇ ਵਿਵੇਕ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੋ ਕੇ, ਜੋ ਹੋਰ ਹੈ, ਉਸ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ; ਫਿਰ ਜੋ ਚਾਹੇ ਖਾ, ਪੀ ਅਤੇ ਅਟੁੱਟ, ਅਡੋਲ ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਰਹਿਤ ਰਹਿ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਜੀਊਂਦੇ ਹੋਏ, ਇਸਦੇ ਸੁਖਾਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਨਾਲ ਆਨੰਦ ਲੈ, ਪਰ ਸਦਾ ਉੱਚੇ ਲਕਸ਼ ਨੂੰ ਹੀ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ, ਅਤੇ ਜੋ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿ। ਹੇ ਰਘੁਨੰਦਨ, ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਭੋਗਾਂ ਬਾਰੇ ਰੱਸੀ, ਸੱਪ ਤੇ ਲੱਕੜ ਦੀ ਉਪਮਾ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਨਾ ਲਿਆ; ਤੇਰਾ ਮਨ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ, ਤੇਰੀ ਸਥਿਰਤਾ ਉਸ ਰੁੱਖ ਵਰਗੀ ਹੋਵੇ ਜੋ ਤਿੱਖੀ ਧੁੱਪ ਵਿੱਚ ਸੜ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਉਪਮਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ “ਰੱਸੀ, ਸੱਪ ਤੇ ਲੱਕੜ”—ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਇਹ ਕੀ ਹੈ, ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਦੁੱਖ ਮਿਟਾਉਣ ਲਈ ਆਖਿਆ? ਇਸ ਉੱਚ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਜਗਾਓ, ਜਿਵੇਂ ਮੋਹਰੀ ਘਟਾ ਤਿੱਖੀ ਗਰਮੀ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਮੋਰ ਨੂੰ ਮੀਂਹ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਜਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਘੁਨੰਦਨ, ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਇਹ ਉਪਮਾ ਅਤੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਸੁਣ ਲੈਂ, ਫਿਰ ਜੋ ਤੇਰਾ ਮਨ ਚਾਹੇ, ਉਹ ਕਰ। ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਪਾਤਾਲ ਲੋਕ ਦੀ ਇੱਕ ਅਦਭੁਤ ਤੇ ਮਨਮੋਹਣੀ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਭਰ ਨਾਮ ਦਾ ਅਸੁਰਾਂ ਦਾ ਮਹਾਰਾਜ ਵੱਸਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਜਾਦੂਈ ਰਤਨਾਂ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਮੰਦਰ ਬਣਾਏ, ਅਸਮਾਨੀ ਬਾਗਾਂ ਬਣਾਈਆਂ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਤ੍ਰਿਮ ਚੰਦ੍ਰਮਿਆਂ ਤੇ ਸੂਰਜਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ। ਉਸ ਕੋਲ ਰਤਨਾਂ ਦੀਆਂ ਕੰਡੀਆਂ ਨਾਲ ਬਣੇ ਪਰਬਤ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਚਨ ਜਲ-ਕਮਲ ਖਿੜਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਦੌਲਤ ਅਣਗਿਣਤ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਮਹਲਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਰੀਆਂ ਦੀ ਸੰਗੀਤਕ ਧੁਨ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਤ ਦੇ ਦਿੰਦੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਬਾਗਾਂ ਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਉੱਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਰਗੇ ਫਲ ਲੱਦੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਉਸਦੇ ਸੁੰਦਰ ਆਵਾਸਾਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਨੀਲੇ ਕਮਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਖਿੜਦੇ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਹੰਸ ਸੋਨੇ ਦੇ ਕਮਲ ਅਤੇ ਜਲ-ਪੰਖੀਆਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਉਂਦੇ। ਸੋਨੇ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸਿਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਕਮਲ ਦੇ ਕੋਪਲੇ ਸਨ ਅਤੇ ਕਰੰਜ ਦੇ ਝਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮੰਦਰਾ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਹੁੰਦੀ। ਉਸਦੇ ਬਾਗ, ਸਾਰੇ ਰੁੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਖਿੜਦੇ, ਇੰਦਰ ਦੇ ਨੰਦਨ ਬਾਗ ਨੂੰ ਵੀ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ, ਅਤੇ ਮਲਯ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੰਦਨ ਲੱਕੜ ਝੂਠੇ ਸੱਪਾਂ ਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾਈ ਜਾਂਦੀ। ਉਸਦੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਮਹਲਾਂ ਦੀਆਂ ਨਾਰੀਆਂ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਸੌੰਦਰਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਤ ਦੇ ਦਿੰਦੀਆਂ, ਅਤੇ ਚਕਰ ਤੇ ਗਦਾ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਵੀ ਉਸਦੇ ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਉਸਦੀ ਨਗਰੀ ਅਣਗਿਣਤ ਰਤਨਾਂ ਦੀਆਂ ਚਮਕਦਾਰ ਧਾਰਾਂ ਨਾਲ ਰੌਸ਼ਨ ਸੀ, ਅਤੇ ਨਾਰੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੋਡਿਆਂ ਤੱਕ ਰਤਨਾਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਲੱਗਦੀਆਂ। ਰਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਤਾਲ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੈਂਕੜੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਚਮਕਦੇ, ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਮਹਲਾਂ ਵਿੱਚ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਗੀਤ ਤੇ ਸੰਗੀਤ ਗੂੰਜਦੇ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਹਾਥੀ ਐਰਾਵਤ ਨੂੰ, ਉਸਦੇ ਮੋਹ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਪਿੱਛੇ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਮਹਲ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਅਤੇ ਦੌਲਤ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸਨ। ਉਹ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮਪੱਤਾ ਅਤੇ ਸਰਵੋਤਮ ਅਧਿਕਾਰ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਅਸੁਰ ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਸਨ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਉਸਦੇ ਵੱਡੇ ਬਾਂਹਾਂ ਦੀ ਛਾਂ ਹੇਠ ਆਰਾਮ ਕਰਦੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦੀਆਂ ਗੁਫਾਵਾਂ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਰਤਨਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਮੁੰਦਰੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਦੇਵਤਾ, ਜੋ ਕਦੇ ਉਸਦੇ ਹੱਥੋਂ ਹਟਾਏ ਗਏ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਇੱਕ ਡਰਾਉਣੀ ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਸੁਰ-ਸੈਨਾ ਖੜੀ ਹੋਈ, ਜੋ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਿਆਨਕ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਉੱਤਸੁਕ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਮੋਹ-ਪਤੀ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਦੇਸ਼ ਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਸੁੱਤਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਤਾਂ ਦੇਵਤੇ ਉਸਦੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਲੱਭ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਸ਼ੰਭਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਡੂਦ੍ਰਿਕ ਅਤੇ ਹਵਦ੍ਰੁਮਾ ਵਰਗੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਮੁਖੀਆਂ ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। ਪਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਮੌਕਾ ਲੈ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਬਾਜ਼ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉੱਡਦੇ ਗੁੰਮਰਾਹ ਚਿੜੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਉੱਤੇ ਝਪਟਦੇ ਹਨ। ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖਾਂ ਨੇ ਦੁਬਾਰਾ ਹੋਰ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਤੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਾਲੇ ਸੈਨਾਪਤੀਆਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰ ਦਿੱਤੇ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਤੇ ਲਹਿਰਾਂ ਚੜ੍ਹਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ, ਦੇਵਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਤੁਰੰਤ ਮਾਰ ਦਿੰਦੇ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸ਼ੰਭਰ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਉਹ ਦੇਵਲੋਕ ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਤਤਪਰ। ਉੱਥੇ, ਜਦੋਂ ਦੇਵਤੇ ਉਸਦੇ ਜਾਦੂ ਤੋਂ ਡਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਰੂ ਪਹਾੜ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਹਿਰਣ ਸ਼ੇਰ ਦੇ ਆਉਣ ਤੇ ਛੁਪ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਸਨੇ ਦੇਵਲੋਕ ਖਾਲੀ ਵੇਖਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਅਮਰ ਲੋਕ ਰੋ ਰਹੇ ਸਨ—ਸਭ ਕੁਝ ਜਿਵੇਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਅੰਤ ਸਮੇਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ ਉਪਦ੍ਰਵ ਕਰ ਕੇ, ਸ਼ੰਭਰ ਜੋ ਕੁਝ ਲੈ ਸਕਿਆ, ਲੈ ਗਿਆ, ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮਹਿਲ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੈਰ ਵਧਦਾ ਗਿਆ, ਦੇਵਤੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕ ਛੱਡ ਕੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਵਿਖਰ ਗਏ। ਫਿਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ-ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਅਸੁਰ ਸੈਨਾ-ਪਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ੰਭਰ ਨੇ ਵੱਡੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦੇਵਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਮਾਰ ਦਿੰਦੇ। ਆਖ਼ਰਕਾਰ, ਸ਼ੰਭਰ ਅਤਿ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਨਾਲ ਭੜਕ ਰਹੀ ਅੱਗ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹ ਚੜ੍ਹ ਗਏ।