ਹੇ ਰਾਮਾ, ਜਦੋਂ ਇਹੀ ਆਪ ਹੀ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਵਾਲੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਜਾਲੀ ਨੂੰ ਝਲਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਹਰ ਥਾਂ, ਹਰ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਝਲਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਰੀਰ-ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹੈ, ਜੋ ਮੋਹ-ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਇੰਦਰ ਵਾਂਗ ਆਪਣੀ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੋਕੇ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਮਨ ਦੇ ਮਸਤ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਖੱਡ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸੁੱਟਦਾ, ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਆਪਣੀ ਧੀ—ਵਿਵੇਕ ਨੂੰ—ਲਾਲਚ ਜਾਂ ਦਵੈਤ ਰੂਪ ਲਾਲਚ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ; ਉਹ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਸੰਸਾਰਕ ਭੈੜੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਮੂਲ ਨੂੰ ਕੱਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇੱਛਾ ਦੀ ਭਟਕਣ, ਚਿੰਤਾ ਦੇ ਕਿਲੇ ਜਾਂ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਦੇ ਬਦਲਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਡੁੱਬਦਾ। ਉਹ ਹਰ ਵੇਲੇ, ਬਾਹਰੋਂ ਤੇ ਅੰਦਰੋਂ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਇਰਾਦਿਆਂ ਦੇ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਚੱਲਦਿਆਂ, ਪਵਿੱਤਰ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਸੰਗਮ 'ਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗਿਆਨਵਾਨ, ਸਾਰੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਤੋਂ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਨਗਰੀ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਤੋਂ ਮੂੰਹ ਮੋੜ ਕੇ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਅੰਦਰਲੇ ਧਿਆਨ-ਨਾਮਕ ਮਹਿਲ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਸਦਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਸਰੀਰ-ਨਗਰੀ ਸੁਖਦਾਈ ਹੈ; ਇਹ ਇੰਦ੍ਰ ਦੀ ਅਮਰਾਵਤੀ ਵਾਂਗ, ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੋਵੇਂ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਨਗਰੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਟਿਕ ਗਿਆ ਉਹ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਚਲਾਇਤ ਹੈ ਉਹ ਹੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਰਾਜੇ ਲਈ ਕਿਵੇਂ ਸੁਖਦਾਈ ਨਾ ਹੋਵੇ? ਜਦੋਂ ਗਿਆਨਵਾਨ ਲਈ ਇਹ ਸਰੀਰ-ਨਗਰੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਟਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਮਟਕੀ ਟੁੱਟਣ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਘਟਦਾ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਮੌਜੂਦ ਮਟਕੀ ਨੂੰ ਛੂਹ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਜੋ ਮਟਕੀ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ—ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੀਵਾਤਮਾ ਸਰੀਰ-ਨਗਰੀ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਧੰਨ ਆਤਮਾ, ਜੇਕਰਚੇ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਅਲਿਪਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਆਪਣੇ ਹੀ ਕਲਪਤ ਵਿਅਕਤਿਤਵ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਸਵਰੂਪ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਕਰਮ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿਚ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ ਵੱਲ ਝੁਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਕਈ ਵਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਫਲ ਲਈ ਕੁਦਰਤੀ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਥਾਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ, ਖੇਡਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਵਿੱਤਰ ਮਨ-ਰੂਪ ਉਡਣ ਵਾਲੇ ਰਥ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਚਾਲ ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਅਦਭੁਤ ਹੈ। ਉਥੇ, ਉਹ ਸਦਾ ਵਿਸ਼ਵ-ਸੁੰਦਰਣੀ ਨਾਲ, ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਗ ਹਮੇਸ਼ਾ ਠੰਢੇ ਹਨ, ਰਾਮਾ ਨਾਲ, ਤੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਅਟੁੱਟ ਮਿੱਤਰਤਾ ਨਾਲ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਦੋ ਪਿਆਰੇ, ਸੱਚਾਈ ਦੇ ਏਕਤਾ ਵਿੱਚ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇ ਕੋਲ ਵਿਸ਼ਾਖਾ ਤਾਰਿਆਂ ਵਾਂਗ, ਉਸ ਦੇ ਦੋ ਪਾਸੇ ਖੜੇ ਹਨ, ਦਿਲ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਗਿਆਨਵਾਨ ਆਸਨ ਤੇ ਬੈਠਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਦੀ ਅਰੀ ਨਾਲ ਚੀਰੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਆਸਨ ਤੇ ਬੈਠਾ ਚੀਟੀ ਦੇ ਟੀਲਿਆਂ ਨੂੰ ਜਾਂ ਸੂਰਜ ਉੱਤੇ ਤੋਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਇੱਛਾ ਪੂਰੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਜੋ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਪੂਰਨ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਕਲਾ ਮੁੜ ਕਦੇ ਘਟਦੀ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਅਨੇਕ ਭੋਗਾਂ ਦਾ ਅਨੰਦ ਲੈਂਦਾ ਵੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੀ ਥੱਕਦਾ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਾਲਕੂਟ ਵਿਸ਼ ਵਾਂਗ ਗਲ ਵਿੱਚ ਪਾ ਕੇ ਵੀ, ਉਹ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਭੋਗ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸੰਤੋਖ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਚੋਰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਮਿਲਣ ਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਮਰਦਾਂ-ਅੌਰਤਾਂ ਦੇ ਝਗੜਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਦੂਰ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਵਿਅਕਤੀ, ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਯਾਤਰਾ ਵਾਂਗ, ਭੋਗ ਦੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਯਾਤਰੀਆਂ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਜਾਟ ਨੂੰ ਨਿਰਲੇਪ ਹੋ ਕੇ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਸੰਸਾਰੀ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਿਰਲੇਪਤਾ ਨਾਲ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਅੱਖ ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਹਰ ਪਾਸੇ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਗਿਆਨਵਾਨ ਦਾ ਮਨ ਕਰਮਾਂ 'ਤੇ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਲਗਾਵਟ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ। ਇੰਦਰੀਆਂ ਕਦੇ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਫੜਦੀਆਂ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਉਹ ਗਿਆਨਵਾਨ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਪੂਰਨ ਹੋ ਕੇ, ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ, ਉਸ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਜਾਂ ਜੋ ਮਿਲ ਗਿਆ, ਉਸ ਨਾਲ ਬੇਰੁਖੀ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਗਿਆਨਵਾਨ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਪਰਾਂਦੇ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ। ਜਿਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸੰਦੇਹ ਨਿਵਰਤ ਹੋ ਗਏ, ਸਾਰੀ ਜਿਗਿਆਸਾ ਮੁੱਕ ਗਈ, ਤੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੀ ਜਾਲੀ ਛਿਨ-ਭਿਨ ਹੋ ਗਈ, ਉਹ ਰਾਜੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਕਦੇ ਮਰਦੀ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਰੂਪ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰੋਂ ਫੈਲਦੀ ਹੈ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਪੂਰਨ ਤੇ ਅਸੀਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦੁੱਧ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ। ਇਹ ਆਤਮ-ਸਥਿਤ ਵਿਅਕਤੀ, ਜੋ ਸਾਂਤ ਹੈ, ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਜੀਵਾਂ 'ਤੇ ਹੱਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਭੋਗਾਂ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਵਿੱਚ ਤੜਫ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਅਕਲਮੰਦ ਪਾਗਲਾਂ 'ਤੇ ਹੱਸਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਘਰਵਾਲੀ ਨੂੰ ਚਾਹਣ ਵਾਲੇ ਉੱਤੇ ਹੱਸ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਗਿਆਨਵਾਨ, ਜਦੋਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਭੋਗਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਹੱਸ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਭੋਗ-ਵਸਤੂਆਂ ਵੱਲ ਦੌੜ ਕੇ ਸਮਤਾ ਦੀ ਆਸਾਨੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਅੰਕੁਸ ਨਾਲ ਰੋਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਮਨ ਨੂੰ ਭੋਗਾਂ ਦੀ ਆਦਤ ਪੈਣ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਤੇ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜਹਿਰ ਦੇ ਅੰਕੁਰ ਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਹੀ ਮੌਕੇ ਤੇ ਉਖਾੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀ ਇੱਜ਼ਤ ਅੰਤ ਰਹਿਤ ਦੁੱਖ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਗਰਮੀ ਨਾਲ ਸੜੇ ਚੌਲਾਂ ਲਈ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਪਾਣੀ ਵੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਦੁੱਖੀ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਲਈ ਇੱਜ਼ਤ ਜਾਂ ਉੱਚੀ ਪਦਵੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਜਿਵੇਂ ਭਰੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮੀਂਹ ਦਾ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਵਹਾਅ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਪਰ ਜੋ ਪੂਰਨ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਉਹ ਲਾਭ ਮਿਲਣ 'ਤੇ ਵੀ ਫਿਰ ਕੁਝ ਹੋਰ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ, ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਸਭ ਕੁਝ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਸੰਯਮਿਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵੀ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਆਭੂਸ਼ਣ ਜਾਂ ਸੁਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾ ਮਿਲਣ ਕਰਕੇ ਵੱਡਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਕੈਦ ਹੋ ਕੇ ਮੁਕਤ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਨਾਲ ਵੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਕਦੇ ਕੈਦ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਰਾਜ ਨੂੰ ਵੀ ਵੱਡਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਹੱਥ ਨੂੰ ਕੁਚਲੋ, ਦੰਦ ਨਾਲ ਦੰਦ ਪੀਸੋ, ਅੰਗ ਨਾਲ ਅੰਗ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਲਿਆਓ—ਉਵੇਂ ਹੀ, ਆਪਣੇ ਇੰਦਰੀਆਂ-ਰੂਪ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤੋ। ਜੋ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਇੰਦਰੀਆਂ-ਰੂਪ ਪਹਿਲੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਇਸ ਧਰਤੀ 'ਤੇ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਮਨ ਨਹੀਂ ਜਿੱਤਿਆ, ਉਹ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ, ਨਾ ਹੀ ਲੋਕ-ਕਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਸ ਦੁਸ਼ਮਣ-ਜੈਤਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਨ-ਸਰਪ, ਜਿਸ ਦਾ ਜਹਿਰ ਭਿਆਨਕ ਕਲਪਨਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਦਿਲ ਦੇ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਲਪੇਟਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।