ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜੀਵਨ ਦੀ ਇਸ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਾਰੀ ਵੱਸਦੀ ਸੀ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੀ, ਉਸ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਰਹਿੰਦੀ। ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੀ ਨਗਰੀ ਨੌਂ ਦਰਵਾਜਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਲਗਾਤਾਰ ਵਗਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਸਦਾ ਮੂੰਹ ਖੁਲਦਾ, ਤਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਦੰਦਾਂ ਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਦਿਸਦੇ; ਉਸਦੀ ਜੀਭ ਅੰਦਰ-ਅੰਦਰ ਘੁੰਮਦੀ, ਜੋ ਕੁਝ ਖਾਂਦੀ, ਉਸ ਦਾ ਸਵਾਦ ਲੈਂਦੀ। ਉਸਦੇ ਕੰਨਾਂ ਦੇ ਕੁਆਂ ਵਾਲੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਵਾਲਾਂ ਦੀਆਂ ਝਾੜੀਆਂ ਢੱਕ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਿੱਠ ਦਾ ਖੇਤਰ ਜੰਗਲ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੇ ਕਮਰ ਦੀਆਂ ਲਕੀਰਾਂ ਹੱਦਾਂ ਵਾਂਗ ਮੋੜ ਖਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਸਦਾ ਗੁਦਾ ਗੰਦਗੀ ਨਾਲ ਰੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਅੰਤਹੀਣ ਮੈਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪਰ ਉਸਦੇ ਮਨ ਦੇ ਬਾਗ ਵਿੱਚ, ਆਤਮ-ਚਿੰਤਨ ਦੀ ਨਚਣਹਾਰ ਵਿਆਪ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਰੀਰ ਦੀ ਨਗਰੀ ਵਾਸਤੇ ਵੱਡੀ ਮਨਮੋਹਕ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਬੇਚੈਨ ਬਾਂਦਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਪਰ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਮਛੀਰੇ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮੂੰਹ ਦੇ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਹੰਝੂਰੀ ਮੁਸਕਾਨਾਂ ਦਾ ਖਿੜਨਾ ਚਾਰ ਚਾਂਦ ਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਲਈ ਆਪਣੀ ਸਰੀਰਕ ਨਗਰੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਸੁਖੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਦਾ ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ ਬਣੀ ਹੈ, ਦੁੱਖ ਲਈ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹਿਤ ਲੈ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਅਗਿਆਨੀ ਲਈ ਇਹ ਸਰੀਰ ਅਣਗਿਣਤ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਗਿਆਨੀ ਲਈ ਇਹ ਅਣਗਿਣਤ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਮ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਰੀਰ ਗਿਆਨਵਾਨ ਤੋਂ ਵਿਛੁੱਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਹ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਗਿਆਨੀ ਇਸ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਨਾਲ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਤਜਰਬਾ ਅਤੇ ਉਤਕ੍ਰਾਂਤੀ ਲਈ ਸਭ ਰਸ ਭੋਗਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਰਥ’ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਰੂਪ, ਧੁਨੀ, ਸੁਗੰਧ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਧਨ-ਦੌਲਤ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਇਸ ਸਰੀਰ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ ਲਾਭ ਦਾ ਦਾਤਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਮ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਰੀਰ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਵਾਲੀਆਂ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਜਾਲ ਢੋਹਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਹਰੇਕ ਚੀਜ਼ ਝੱਲਣ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਰੀਰਕ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨਵਾਨ ਵਿਅਕਤੀ, ਭ੍ਰਮ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਇੰਦ੍ਰ ਵਾਂਗ ਬਿਨਾ ਘਬਰਾਹਟ ਦੇ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਮਨ ਦੇ ਉੱਤਾਵਲੇ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਅਗਿਆਤਾ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਖੱਡ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸੁੱਟਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਆਪਣੀ ਧੀ—ਵਿਵੇਕ ਨੂੰ ਲਾਲਚ ਅਤੇ ਦੁਇਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ; ਅੰਦਰੋਂ ਜਗਤ ਦੇ ਭੈਅੰਕਰ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਮੂਲ ਨੂੰ ਕੱਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਲਾਲਸਾ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਡਿੱਗਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਇੱਛਾ ਦੀ ਬੇਚੈਨੀ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਜਾਂ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਦੇ ਵਣ ਵਿੱਚ ਫਸਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ, ਬਾਹਰੋਂ ਤੇ ਅੰਦਰੋਂ, ਮਨ ਦੇ ਰੁਝਾਨ ਦੇ ਹਰੇਕ ਵਟਾਂਦਰੇ ‘ਤੀਰਥ’ ਤੇ ਨ੍ਹਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਤੋਂ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਨਗਰੀ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅੰਦਰਲੇ ਮੰਦਰ—ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਦਿਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਨਗਰੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸੁਖਦਾਈ ਹੈ, ਦਿਵਯ ਹੈ, ਜੋ ਇੰਦ੍ਰ ਦੀ ਅਮਰਾਵਤੀ ਵਾਂਗ ਭੋਗ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਸਥਿਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਅਸਥਿਰ ਹੈ, ਉਹ ਹੀ ਨਾਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਰਾਜੇ ਲਈ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਗਿਆਨੀ ਦਾ ਸਰੀਰ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਮਟਕੀ ਟੁੱਟਣ ਤੇ ਅਕਾਸ਼ ਘਟਦਾ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਮੌਜੂਦ ਮਟਕੀ ਨੂੰ ਛੂਹ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਜੋ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ—ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਤਮਾ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਇਥੇ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਆਤਮਾ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਾਰਵਭੌਮ ਹੈ, ਪਰ ਅਸੰਗ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਆਪਣੀ ਹੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਬਣੀ ਵਿਅਕਤਿਤਾ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਸਵਰੂਪ ਦੀ ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕਰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ ਅਕਰਤਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਭ ਕਾਰਜਾਂ ਵੱਲ ਝੁਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਸਿਰਫ਼ ਫਲ ਵਾਸਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਢੋਹ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ, ਖੇਡ-ਖੇਡ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਅਸਥਿਰ ਹਵਾਈ ਰਥ—ਪਵਿੱਤਰ ਮਨ—ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ। ਉਥੇ, ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਜਗਤ-ਕੰਨਿਆ ਦੇ ਨਾਲ, ਜਿਸਦੇ ਅੰਗ ਸਦਾ ਠੰਢੇ ਹਨ, ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਲ, ਦਿਲ ਵਿਚ ਸਦਾ ਮਿੱਤਰਤਾ ਨਾਲ, ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਵਾਸਤੇ, ਦੋ ਪ੍ਰਿਯਾ ਉਸਦੇ ਪਾਸ ਸੱਚਾਈ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੀਆਂ ਖੜੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ ਦੇ ਕੋਲ ਦੋ ਵਿਸ਼ਾਖਾ ਤਾਰੇ, ਜੋ ਉਸਦਾ ਮਨ ਖੁਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਗਿਆਨਵਾਨ ਬੈਠਾ ਹੋਇਆ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਦੁੱਖ ਦੀ ਆਰੀ ਨਾਲ ਚੀਰੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਚੀਟੀ ਦੇ ਢੇਰ ਨੂੰ ਜਾਂ ਸੂਰਜ ਉੱਤੇ ਤੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਹਰ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੋਵੇ, ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਪੱਤਾ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਪੂਰਨ ਚੰਦਰਮਾ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਆਕਾਰ ਮੁੜ ਘਟਦਾ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਅਨੇਕ ਸੁਖਾਂ ਦਾ ਰਸ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੀ ਥਕਦਾ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਸੁਖ, ਕਾਲਕੂਟ ਵਿਸ਼ ਵਾਂਗ, ਜਿਸਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਗਲ ਵਿਚ ਧਾਰਿਆ, ਉਸਦਾ ਗੌਰਵ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਮਝ ਨਾਲ ਸੁਖ ਭੋਗਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸੰਤੋਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਚੋਰ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ, ਉਸਨੂੰ ਸਮਝਾ ਕੇ, ਉਹ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਮਿੱਤਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਰਦਾਂ-ਅੌਰਤਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਵਿੱਚ ਝਗੜਿਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਗਿਆਨੀ ਵਿਅਕਤੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਯਾਤਰਾ ਵਾਂਗ ਭੋਗਾਂ ਦੀ ਵਾਧੂਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਯਾਤਰੀ ਕਿਸੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਜਾਟ ਨੂੰ ਨਿਰਪੱਖ ਹੋ ਕੇ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਗਿਆਨੀ ਸੰਸਾਰਕ ਕਾਰਜਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਲੇਪਤਾ ਨਾਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਅੱਖ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਆਪ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਗਿਆਨੀ ਦਾ ਮਨ ਹਰ ਕੰਮ ਤੇ ਬਿਨਾ ਲਗਾਵਟ ਦੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਫੜ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀਆਂ, ਨਾ ਹੀ ਗਿਆਨੀ ਉਹ ਵਸਤੂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ; ਗਿਆਨੀ ਪੂਰਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਡੋਲ। ਜੋ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ, ਉਸ ਬਾਰੇ ਚਿੰਤਾ ਜਾਂ ਜੋ ਮਿਲ ਗਿਆ, ਉਸ ਬਾਰੇ ਉਦਾਸੀ ਗਿਆਨੀ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਅਸਥਿਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਪਰਾਂ ਦੇ ਹਲਕੇ ਹਿਲਾਰੇ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਹਿਲਾ ਸਕਦੇ। ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਸੰਦੇਹ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਸਾਰੀ ਉਤਸੁਕਤਾ ਲਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦਾ ਜਾਲ ਘੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਗਿਆਨੀ ਰਾਜੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਕਦੇ ਮਰਦੀ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਰੂਪ ਤੋਂ ਅੰਦਰੋਂ ਵਿਸਥਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਪੂਰਨ ਅਤੇ ਅਸੀਮ, ਦੁੱਧ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਾਂਤ ਜੀਵ, ਉਹਨਾਂ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਹੱਸਦਾ ਹੈ ਜੋ ਭੋਗਾਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਿੱਚ ਬੇਚਾਰੇ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਹਤਾਸ਼ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਝਾਣ ਵਾਲਾ ਪਾਗਲਾਂ ਉੱਤੇ ਹੱਸਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਆਪਣੇ ਘਰਵਾਲੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰੇ ਤਾਂ ਹਾਸਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਗਿਆਨੀ ਨੂੰ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਭੋਗਾਂ ਵੱਲ ਦੌੜਣ ਤੇ ਹਾਸਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵੱਲ ਭੱਜ ਕੇ ਸਮਤਾ ਦੀ ਆਸਾਨੀ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਵਾਪਸ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹੱਥੀ ਨੂੰ ਅੰਕੁਸ਼ ਨਾਲ ਰੋਕ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।