ਮਹਾਨ ਰਾਮ ਜੀ, ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਨੇ thus begun to explain to you ਇੱਕ ਅਦਭੁਤ ਸੱਚ—ਇਹ ਮਨੁੱਖਾ ਸਰੀਰ, ਜੋ ਕਿ ਇਕ ਮਹਾਨ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਇਸਦੇ ਰਾਹੀਂ ਜੀਵ ਆਨੰਦ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਲਈ ਇਹ ਸਰੀਰ ਇਕ ਸੁੰਦਰ ਬਾਗ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ ਹੈ, ਦੁੱਖ ਲਈ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਮਹਾਨ ਮੁਨੀ, ਇਹ ਸਰੀਰ ਸ਼ਹਿਰ ਕਿਵੇਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਅਤੇ ਜੋ ਯੋਗੀ ਇਸ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਜਾ ਵਾਂਗ ਖੁਸ਼ੀ ਕਿਵੇਂ ਮਾਣਦਾ ਹੈ?" ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, "ਹੇ ਰਾਮ, ਇਹ ਮਨੋਹਰ ਸਰੀਰ-ਸ਼ਹਿਰ ਸਾਰੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਲਈ ਇਹ ਅਨੰਤ ਖੇਡਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਚੇਤਨ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਖਿੜਕੀਆਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਅੰਦਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਰੌਸ਼ਨ ਹਨ, ਹੱਥਾਂ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਦੂਰ ਤੱਕ ਫੈਲੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਪੈਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਵਾਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਲਤਾਵਾਂ ਵਾਂਗ ਸਜਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਚਮੜੀ ਇਸ ਦੀ ਚਾਰ-ਦਿਵਾਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਪੈਰਾਂ, ਪਿੰਡਲੀਆਂ, رانਾਂ ਅਤੇ ਘੁੱਟਣਾਂ ਦੇ ਸਤੰਭਾਂ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਤਲਵੇ ਰੇਖਾਵਾਂ ਅਤੇ ਚਿੱਟਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਚਮੜੀ, ਨਾਡੀਆਂ, ਜੋੜ ਅਤੇ ਮਰਮ-ਸਥਾਨ ਇਸ ਦੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਦੋ ਰਾਨਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਥੇ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੋਂ ਇਸਦੇ ਜਨਨ ਆੰਗ ਉਭਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਚਮੜੀ ਅਤੇ ਵਾਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਮਾਸ ਦੇ ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਨਾਲ ਓਟੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਭੌਂਹਾਂ, ਮੱਥੇ ਅਤੇ ਮੂੰਹ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਚੌੜੇ ਗਲ੍ਹੇ ਖੁਲ੍ਹੇ ਮੈਦਾਨ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਅਤੇ ਨਜ਼ਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਮਲਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਛਿੱਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਛਾਤੀ ਇੱਕ ਝੀਲ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਇਸਦੇ ਸਤਨ ਕਮਲ-ਕੋਸਾਂ ਵਾਂਗ ਖਿੜਦੇ ਹਨ; ਮੋਟੇ ਕੰਧੇ ਪੱਥਰਾਂ ਵਾਂਗ ਉਭਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਵਾਲਾਂ ਦੀਆਂ ਲਕੀਰਾਂ ਨਾਲ ਓਟੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਸਦਾ ਪੇਟ ਇੱਕ ਖੱਡ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਮਨ-ਚਾਹਾ ਭੋਜਨ ਸੁੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਪੀਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਗਲੇ ਦੀ ਡੰਡੀ ਰਾਹੀਂ ਹਵਾ ਦੇ ਉਤਪਾਤ ਦੀ ਧੁਨੀ ਗੂੰਜਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਜੋ ਵੀ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਬਜ਼ਾਰ ਵਿਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਹਿਨ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੀ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਨੌ ਦਰਵਾਜਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਲਗਾਤਾਰ ਵਗਦੀ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਦੰਦ ਅਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੀਭ ਅੰਦਰ ਭਟਕਦੀ ਹੋਈ ਖਾਣਾ ਚਬਾਉਂਦੀ ਤੇ ਸੁਆਦ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਕਨਾਂ ਦੇ ਕੁਆਂ ਵਾਲਾਂ ਦੀਆਂ ਜਾੜੀਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹਨ, ਪਿੱਠ ਵਿਹੜੇ ਵਾਂਗ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਮਰ ਦੀਆਂ ਲਕੀਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਗੁਦਾ ਮਲ ਨਾਲ ਰੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅੰਦਰ ਅੰਤਹੀਂ ਗੰਦ ਹੈ, ਪਰ ਮਨ ਦੇ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਆਤਮ-ਚਿੰਤਨ ਦੀ ਨਚਣ ਵਾਲੀ ਨਾਇਕਾ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਚੰਚਲ ਬੰਦਰਾਂ ਨਾਲ ਰੌਲਿਆਂ ਭਰਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿਚ ਫੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਅਤੇ ਮੂੰਹ ਦੇ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਮੁਸਕਾਨ ਦੀਆਂ ਖਿੜੀਆਂ ਨਾਲ ਸੋਹਣਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ-ਸ਼ਹਿਰ ਸਭ ਤੋਂ ਸੋਹਣਾ ਤੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ ਹੈ, ਕਦੇ ਦੁੱਖ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ। ਅਗਿਆਨੀ ਲਈ ਇਹ ਅਣਗਿਣਤ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ ਹੈ, ਪਰ ਗਿਆਨੀ ਲਈ ਇਹ ਅਣਗਿਣਤ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਮ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਰੀਰ ਗਿਆਨੀ ਤੋਂ ਖੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ; ਜਦ ਤੱਕ ਇਹ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਮੌਜੂਦ ਹੈ—ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਗਿਆਨੀ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਗਿਆਨੀ ਇਸ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਆਨੰਦ ਅਤੇ ਉਤਕ੍ਰਮਣ ਲਈ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਉਸਦਾ ਰਥ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇ, ਧਨ, ਸੁਆਦ, ਰੰਗ, ਸੁਗੰਧ, ਆਵਾਜ਼—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸਰੀਰ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਗਿਆਨੀ ਲਈ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਮ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਰੀਰ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਜਾਲ ਢੋ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਹਰ ਥਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਢੋਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ। ਇਸ ਸਰੀਰ-ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨੀ, ਮੋਹ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਇੰਦਰ ਵਾਂਗ ਬਿਨਾ ਘਬਰਾਹਟ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਮਨ ਦੇ ਮਸਤ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੇ ਅੰਧਕਾਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸੁੱਟਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਆਪਣੀ ਧੀ ਵਾਂਗ ਵਿਵੇਕ ਨੂੰ ਲਾਲਚ ਜਾਂ ਦਵੈਤ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਅੰਦਰੋਂ ਸੰਸਾਰ ਰੂਪੀ ਭਿਆਨਕ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਜੜ੍ਹੀ ਕੱਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਲਾਲਚ ਦੇ ਚੱਕਰ, ਇੱਛਾ ਦੇ ਕਿਲੇ ਜਾਂ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਡੁੱਬਦਾ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ, ਬਾਹਰੋਂ ਅਤੇ ਅੰਦਰੋਂ, ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ, ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸੰਗਮਾਂ ਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਕਦਮ-ਕਦਮ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਇੰਦਰੀਆਂ ਤੋਂ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅੰਦਰਲੇ ਧਿਆਨ-ਮੰਦਿਰ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਉਸ ਲਈ, ਜਿਸਦਾ ਦਿਲ ਸਦਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਦੈਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਆਨੰਦ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੋਹਾਂ ਦੇਣ ਵਾਲੀ, ਇੰਦਰ ਦੀ ਅਮਰਾਵਤੀ ਵਾਂਗ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਮਜ਼ਬੂਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਡੋਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਕਰਕੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਇਹ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਗਿਆਨੀ ਲਈ ਸਰੀਰ-ਸ਼ਹਿਰ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਮਟਕੇ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਟੁੱਟਣ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਘਟਦਾ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਮੌਜੂਦ ਮਟਕੇ ਨੂੰ ਛੂਹ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਨਾ-ਮੌਜੂਦ ਨੂੰ ਨਹੀਂ, ਤਿਵੇਂ ਜੀਵ-ਆਤਮਾ ਸਰੀਰ-ਸ਼ਹਿਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਥੇ, ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਆਤਮਾ, ਸਭ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਅਲਿਪਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਆਪਣੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੋਈ ਵਿਅਕਤਿਤਾ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰ ਕੇ, ਆਖ਼ਿਰਕਾਰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਵਰੂਪ ਦੀ ਦਰਸ਼ਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਇਹ ਕਰਮ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਵੀ ਨਿਰਲੇਪ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਕੁਦਰਤੀ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਫਲ ਦੀ خاطر ਸਹਾਰਦੀ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ, ਖੇਡ ਕਰਦਿਆਂ, ਇਹ ਚੰਚਲ ਹਵਾਈ ਰਥ—ਆਪਣੇ ਸ਼ੁੱਧ ਮਨ—ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ। ਉਥੇ, ਇਹ ਸਦਾ ਸੋਹਣੀ ਸੰਸਾਰ-ਰੂਪ ਮਹਿਲਾ ਨਾਲ, ਜਿਸਦੇ ਅੰਗ ਸਦਾ ਠੰਡੇ ਹਨ, ਰਾਮ ਜੀ ਨਾਲ, ਦਿਲ ਦੀ ਮਿੱਤਰਤਾ ਨਾਲ, ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਉਸਦੇ ਦੋ ਪਿਆਰੇ ਸਾਥੀ, ਸੱਚਾਈ ਵਿੱਚ ਇਕਤ੍ਰਿਤ, ਚੰਦ ਦੇ ਕੋਲ ਵਿਸ਼ਾਖਾ ਤਾਰਿਆਂ ਵਾਂਗ, ਦੋਵਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਏ, ਉਸਦਾ ਮਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ, ਬੈਠਾ ਹੋਇਆ, ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਦੁੱਖ ਦੀ ਆਰੀ ਨਾਲ ਚੀਰੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਆਦਮੀ ਚੂਹਿਆਂ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਨੂੰ ਜਾਂ ਸੂਰਜ ਉੱਤੇ ਤੋਂ ਤਕਦਾ ਹੈ। ਉਹ, ਹਰ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਹੋਈ, ਸਾਰੇ ਸੁਖ-ਸੰਪਦਾ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਪੂਰਨ ਚੰਦ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਆਕਾਰ ਮੁੜ ਘਟਦਾ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਰੁਚੀਆਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੀ ਥੱਕਦਾ ਨਹੀਂ; ਉਲਟ, ਜਿਵੇਂ ਕਾਲਕੂਟ ਜ਼ਹਿਰ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੇ ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਤੇਜੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਆਨੰਦ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਆਨੰਦ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਅਨੁਭਵਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਚੋਰ, ਜਦ ਪਛਾਣ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੈਰੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਮ, ਗਿਆਨੀ ਸਰੀਰ-ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਕੇ, ਆਨੰਦ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਪੀੜਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਆਪਣੀ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।