ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਰਾਮਾ, ਜਦੋਂ ਮਹਾਨ ਗਿਆਨੀ ਨੇ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਬਾਰੇ ਗੂੜ੍ਹੀ ਸਮਝ ਪ੍ਰਗਟਾਈ। ਉਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਰੀਰ, ਜੋ ਗਲਤ ਫਹਿਮੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣਾ ਆਪ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰੋਂ ਮੋਹ ਦੂਰ ਕਰ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਤੇ ਥਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਸਰੀਰਕ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ, ਉਹੀ ਸੱਚਾ ਦਰਸ਼ਕ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਇਕੋ ਹੀ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਵਿਚ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਜੋ ਅਨੰਤ ਆਕਾਸ਼, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਸਮੇਂ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਹਰ ਥਾਂ 'ਮੈਂ ਹੀ ਹਾਂ' ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਵਿਚ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਇਹ ਸੁਖਮ 'ਮੈਂ' ਹਰ ਥਾਂ, ਹਰੇਕ ਰੂਪ ਵਿਚ—even ਇਕ ਵਾਲ ਦੀ ਨੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ—ਪਸਰਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਲਿਆ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਵਿਚ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਜੋ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਅਨੰਤ, ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ, ਅਦਵੈਤ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਵਿਚ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਹੜਾ ਵਿਅਕਤੀ ਰੋਗ, ਡਰ, ਦੁੱਖ, ਬੁੱਢੇਪੇ, ਮੌਤ ਅਤੇ ਜਨਮ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿਚ ਆ ਕੇ 'ਮੈਂ ਸਰੀਰ ਹਾਂ' ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਜੋ ਮੇਰੀ ਮਹਾਨਤਾ ਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸੇ, ਉੱਤੇ-ਹੇਠਾਂ, ਹਰ ਥਾਂ ਪਸਰੀ ਹੋਈ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰੇ ਬਰਾਬਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਵਿਚ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਜੋ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਮੈਥੋਂ ਹੀ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੋਤੀ ਧਾਗੇ 'ਤੇ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਹੀ ਅੰਦਰਲੀ ਚੇਤਨਾ ਹਾਂ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਵਿਚ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਜੋ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਾ ਮੈਂ ਹਾਂ, ਨਾ ਹੋਰ ਕੁਝ, ਸਿਰਫ਼ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਸਤਿਤਵ-ਅਨਸਤਿਤਵ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਵਿਚ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਨਾਂ ਜਾਂ ਰੂਪ ਹੈ, ਉਹ ਮੇਰਾ ਹੀ ਇਕ ਪਹਲੂ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਲਹਿਰ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ। ਜਿਸ ਨੇ ਇਹ ਅੰਦਰੋਂ ਜਾਣ ਲਿਆ, ਉਹੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ 'ਮੈਂ' ਤੇ 'ਤੂੰ', ਆਪਣਾਪਨ ਤੇ ਹੋਰਾਪਨ, ਮਨ ਦੇ ਸੰਕਲਪਾਂ ਦੇ ਖਤਮ ਹੋਣ ਨਾਲ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਫ ਨਜ਼ਰ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਤਰਸਯੋਗ, ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਨ ਯੋਗ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਹੀ ਸਮਝਣ ਯੋਗ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੀ ਛੋਟੀ ਭੈਣ। ਜੋ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸਵੰਤ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਵਿਚ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਜੋ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਯਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਭੈਅ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਜਾਲ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਵਿਚ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਸੁਖ, ਦੁੱਖ, ਅਸਤਿਤਵ, ਅਨਸਤਿਤਵ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਚਾਰ—ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ 'ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਹਾਂ' ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਫਸਾਉਂਦਾ, ਉਹ ਕਦੇ ਘਟਦਾ ਨਹੀਂ। ਜਦ ਜਗਤ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਦੀ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ, ਫਿਰ 'ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਛੱਡਣਾ ਜਾਂ ਲੈਣਾ ਕੀ ਹੈ?'—ਜਿਹੜਾ ਇਹ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਗਿਆਨੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਲਈ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ੁੱਧ ਅਸਤਿਤਵ ਹੈ, ਜੋ ਤਰਕ ਅਤੇ ਆਕਾਰ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਛੱਡਣ ਤੇ ਲੈਣ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਮੁੱਕ ਚੁੱਕੀ ਹੈ—ਉਸ ਨੂੰ ਮੈਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਇਕ-ਰੂਪ, ਸਭ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਹਾਲਤ ਨਾਲ ਰੰਗਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਉਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ। ਜੋ ਹਨੇਰੇ ਤੇ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੇ ਭਾਵ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਾਰ ਨੂੰ ਪਾ ਚੁੱਕਾ, ਸ਼ਾਂਤ, ਸੰਤੁਲਿਤ, ਤੇ ਨਿਰੋਗ ਹੈ—ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਮੈਂ ਨਮਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜਿਸ ਦੇ ਉਤਪਤਿ ਤੇ ਵਿਨਾਸ਼, ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਸੁੰਦਰ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ, ਸਭ ਕੁਝ ਇਕੋ ਜਿਹਾ, ਨਿਰਲੇਪ ਤੇ ਅਨੰਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਪਰਮ ਗਿਆਨੀ, ਉਸ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਮੈਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਹੁਣ, ਰਾਮਾ, ਇਹ ਸਰੀਰ ਦੀ ਮਹਾਨ ਨਗਰੀ, ਸੁਖ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਲਈ, ਗਿਆਨੀ ਲਈ ਇਕ ਬਾਗ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ ਬਣੀ ਹੈ, ਦੁੱਖ ਲਈ ਨਹੀਂ। ਪਰ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਇਹ ਸਰੀਰ ਨਗਰੀ ਕਿਵੇਂ ਹੈ? ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ ਜੋ ਇਸ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਕਲੇ ਰਾਜਸੁਖ ਦਾ ਅਨੰਦ ਕਿਵੇਂ ਲੈਂਦਾ ਹੈ? ਰਾਮਾ, ਇਹ ਸੁੰਦਰ ਸਰੀਰ-ਨਗਰੀ, ਸਭ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਲਈ ਇਹ ਅਨੰਤ ਖੇਡਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀ ਹੈ। ਅੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਖਿੜਕੀਆਂ ਚਮਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਅੰਦਰਲੇ ਭਾਗ ਰੌਸ਼ਨ ਹਨ, ਹੱਥਾਂ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਦੂਰ ਤੱਕ ਫੈਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਪੈਰ ਨਗਰੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਵਾਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਲਤਾਵਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਜੀਆਂ ਹਨ, ਚਮੜੀ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਟਖਣ, ਪਿੰਡਲੀ, ਜੰਘਾ ਤੇ ਘੁੱਟਣ—ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਥੰਮਾਂ 'ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਤਲਵਿਆਂ ਉੱਤੇ ਲਾਈਨਾਂ ਤੇ ਪੱਥਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਨਗਰੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਚਮੜੀ, ਮਰਮ-ਬਿੰਦੂਆਂ, ਨਸਾਂ ਤੇ ਜੋੜਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ। ਦੋ ਜੰਘਾਂ ਦੇ ਸਿਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੋਂ ਜਨਨ-ਇੰਦਰੀ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਚਮੜੀ ਤੇ ਵਾਲਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਾਸ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਓੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਚਿਹਰਾ ਭੌਂ, ਮੱਥੇ ਤੇ ਮੂੰਹ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਸੋਹਣਾ ਹੈ, ਚੌੜੀਆਂ ਗੱਲ੍ਹਾਂ ਖੁੱਲੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਅਤੇ ਨਜ਼ਰਾਂ ਦੇ ਕਮਲ ਉੱਤੇ ਵਿਖਰੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਛਾਤੀ ਇੱਕ ਝੀਲ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜਿਸ 'ਚ ਸਤਨ ਕਮਲ-ਕੁੜੀਆਂ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਮੋਟੇ ਮੋਟੇ ਮੋਢੇ ਪੱਥਰਾਂ ਵਾਂਗ ਉੱਭਰੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਤੇ ਵਾਲਾਂ ਦੀਆਂ ਲਕੀਰਾਂ ਨਾਲ ਓਹਲੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਪੇਟ ਇੱਕ ਖੱਡ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਮਨਚਾਹਾ ਖਾਣਾ ਸੁੱਟਿਆ ਤੇ ਪੀਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਗਲੇ ਦੇ ਡੂੰਘੇ ਰਸਤੇ ਰਾਹੀਂ ਹਵਾ ਦੇ ਸ਼ੋਰ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਦਿਲ ਦੇ ਬਾਜ਼ਾਰ 'ਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੀ ਨਗਰੀ ਨੌਂ ਦਰਵਾਜਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਲਗਾਤਾਰ ਵਗਦੀ ਹੈ। ਮੂੰਹ ਖੁੱਲਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿੱਥੋਂ ਦੰਦ ਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਦਿਖਦੇ ਹਨ; ਜੀਭ ਅੰਦਰ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਖਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਸੁਆਦ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਕੰਨਾਂ ਦੇ ਕੂਆਂ ਵਾਲਾਂ ਦੀਆਂ ਝਾੜੀਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਪਿੱਠ ਦਾ ਖੇਤਰ ਜੰਗਲ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਤੇ ਕਮਰ ਦੀਆਂ ਲੜੀਆਂ ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਵੱਕਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਗੁਦਾ ਗੰਦ ਨਾਲ ਰੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅੰਦਰ ਅੰਤਹਿਨ ਚਿਕੜ ਹੈ; ਮਨ ਦੇ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਆਤਮ-ਚਿੰਤਨ ਦੀ ਨਚਣ ਵਾਲੀ ਨਚਦੀ ਫਿਰਦੀ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਦੀ ਨਗਰੀ ਸੁਖਦਾਇਕ ਹੈ, ਇਸ ਦੇ ਚੰਚਲ ਇੰਦਰੀਆਂ ਬਾਂਦਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਜੋ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਜਾਲ ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਅਤੇ ਮੂੰਹ ਦੇ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਮੁਸਕਾਨਾਂ ਦੇ ਫੁੱਲ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਗਿਆਨੀ ਲਈ ਆਪਣੀ ਸਰੀਰ ਨਗਰੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ—ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਸੁਖ ਲਈ ਬਣੀ ਹੈ, ਦੁੱਖ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਲਾਭ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਅਜਾਣ ਲਈ ਇਹ ਅਣਗਿਣਤ ਦੁੱਖਾਂ ਦੀ ਰੱਖਵਾਲੀ ਹੈ, ਪਰ ਗਿਆਨੀ ਲਈ ਇਹ ਅਣਗਿਣਤ ਸੁਖਾਂ ਦੀ ਰੱਖਵਾਲੀ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਜਦ ਇਹ ਨਗਰੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਗਿਆਨੀ ਲਈ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ; ਜਦ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਲਈ, ਗਿਆਨੀ ਲਈ ਇਹ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਜਦ ਗਿਆਨੀ ਇਸ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਦੁਨੀਆਂ 'ਚ ਆਨੰਦ ਤੇ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟਤਾ ਲਈ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਗਿਆਨੀ ਦੀ ਰਥੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਧੁਨੀ, ਰੂਪ, ਸੁਆਦ, ਸਪਰਸ਼, ਸੁਗੰਧ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਅਤੇ ਧਨ—ਸਭ ਕੁਝ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਲਈ, ਗਿਆਨੀ ਲਈ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਲਾਭ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਇਹ ਸੱਚਾਈ ਵੇਖ ਲਈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਵਿਚ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ, ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਮੁਕਤ ਹੈ।