ਜੋ ਜਗਤ ਤੋਂ ਉਪਰਲੇ ਅਸਲ ਸਚ ਵਿਚ ਜਾਗ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੋਸ਼ ਵਿਚ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਸੰਸਾਰਿਕ ਜੀਵਨ ਇੱਕ ਘਣੇ, ਭਟਕਾਉਂਦੇ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸੁਆਦਲੇ ਭੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੂਰੀ ਵਿਰਕਤੀ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਲਾਲਚ ਜਾਂ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਮਨ, ਜਦੋਂ ਥੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮੋਹ-ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਤਮਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਧੁੱਪ ਵਿੱਚ ਬਰਫ਼ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਪਿਘਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਠੰਢੀਆਂ ਪੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਰੁੱਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਭਾਰੀ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਰਿਆ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਸੰਸਾਰਕ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦਾ ਜਾਲ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚੂਹੇ ਵੱਲੋਂ ਪੰਛੀ ਦਾ ਪਿੰਜਰਾ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਵਿਰਕਤੀ ਦੇ ਜੋੜ ਵੀ ਵਿਰਕਤੀ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਖੁਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਮੁਕਤੀ ਉਗਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਟਾਕਾ ਫਲ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਸਾਫ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਗਿਆਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਹਸਤੀ ਸਾਫ਼ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਾਸਨਾ, ਮੋਹ, ਦੁਇਤਾ ਤੇ ਆਸਰੇ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਭਟਕਾਵਾ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪੰਛੀ ਆਪਣਾ ਪਿੰਜਰਾ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਦੇ ਸੰਦੇਹ ਤੇ ਨੀਚਤਾ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਤਸੁਕਤਾ ਤੇ ਭਟਕਾਵਾ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਮਨ ਅੰਦਰੋਂ ਚਾਨਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪੂਰਨ ਚੰਦ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ। ਪਰਮ ਸੁੰਦਰਤਾ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ, ਉੱਚਾ ਤੇ ਦੂਰ ਤੱਕ, ਸਮਤਾ ਹਰ ਪਾਸੇ ਵਗਦੀ ਹੈ, ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਤੇ ਹੌਲੀ ਹਵਾ ਵਾਂਗ। ਜਦੋਂ ਅੰਦਰੋਂ ਮਨ ਮਲਿਨ, ਭਟਕਿਆ ਤੇ ਸੁਸਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵੀ ਸੁਬਹ ਦੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਸੂਰਜ ਨਾਲ ਰਾਤ ਵਾਂਗ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਗਿਆਨ ਦਾ ਕਮਲ, ਨੇਕੀ ਦੇ ਅੰਕੁਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਸਾਫ਼ ਚਾਨਣ ਨਾਲ ਖਿੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਵੇਰ ਦਾ ਅਸਮਾਨ। ਗਿਆਨ, ਜੋ ਦਿਲ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਨੇਕੀਆਂ ਦੇ ਧਨ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪੂਰਨ ਚੰਦ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਂਗ। ਹੁਣ ਹੋਰ ਕੀ ਕਹੀਏ? ਜੋ ਮਹਾਨ ਮਨ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਾ ਕਦੇ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਡੁੱਬਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਖਾਲੀ ਥਾਂ। ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਹਸਤੀ ਨੂੰ ਖੋਜ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝ ਲਿਆ, ਉਸ ਲਈ ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਣੁ, ਇੰਦਰ, ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਵੀ ਦਇਆ ਦੇ ਪਾਤਰ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਤੱਕ ਬਾਹਰੀ ਵਿਚਾਰ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਮ੍ਰਿਗ ਤੱਕ ਮ੍ਰਿਗ-ਮਰੀਚਿਕਾ ਦਾ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦਾ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ, ਆਉਂਦਾ ਤੇ ਜਾਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਜਨਮ ਤੇ ਮੌਤ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣਾ ਤੇ ਲੀਨ ਹੋਣਾ—ਇਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਚੱਕਰ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ; ਜੋ ਦੋਵੇਂ ਨੂੰ ਸਾਫ਼-ਸਾਫ਼ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਘੜੇ ਵਿੱਚ ਆਕਾਸ਼, ਘੜਾ ਸਜਾਇਆ ਜਾਂ ਟੁੱਟਿਆ ਜਾਣ 'ਤੇ ਨਾ ਜੰਮਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਮਰਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਜਦੋਂ ਵਿਵੇਕ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਭਟਕਾਵੇ ਦੀ ਠੰਢ, ਜੋ ਝੂਠੀ ਭੁੱਲ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਸੀ, ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਧੁੰਦਲੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਛਾ ਮਰੂਭੂਮੀ ਦੀ ਮ੍ਰਿਗ-ਮਰੀਚਿਕਾ ਵਾਂਗ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਤੱਕ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਇਹ ਨਹੀਂ ਪੁੱਛਿਆ, "ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ? ਇਹ ਕੀ ਹੈ?", ਤਦ ਤੱਕ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਹੰਗਾਮਾ ਹਨੇਰੇ ਵਾਂਗ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਰੀਰ, ਜੋ ਝੂਠੀ ਭੁੱਲ ਦੇ ਭਾਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ; ਉਹੀ ਸਹੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਆਪ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ। ਜੋ ਆਪਣੀ ਭਟਕਾਵਾ ਦੂਰ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਰੀਰਕ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ, ਜੋ ਥਾਂ ਤੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ—ਉਹੀ ਸਹੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਆਤਮਾ ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਇੱਕ ਹੀ ਚਾਨਣ ਵਾਂਗ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਕਦੇ ਵੰਡਦੀ ਨਹੀਂ—ਉਹੀ ਸਹੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਹਰ ਥਾਂ, ਅੰਤਹਿਨ ਅਕਾਸ਼, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਸਮੇਂ, ਕਰਮ, ਸਭ ਵਿੱਚ 'ਸਿਰਫ਼ ਮੈਂ ਹੀ ਹਾਂ' ਵੇਖਦਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਸਹੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸੁਖਮ 'ਮੈਂ' ਨੂੰ ਹਰ ਥਾਂ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਵਾਲ ਦੀ ਨੋਕ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਵੇਖਦਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਸਹੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਅੰਦਰੋਂ ਅਨੰਤ ਆਤਮਾ ਨੂੰ, ਜੋ ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਗੈਰ-ਦੁਇਤਾ ਚੇਤਨਾ ਵਾਂਗ ਵੇਖਦਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਸਹੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਰੋਗ, ਡਰ, ਦੁੱਖ, ਬੁਢਾਪਾ, ਮੌਤ ਤੇ ਜਨਮ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, 'ਮੈਂ ਸਰੀਰ ਹਾਂ' ਮੰਨਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਜੋ ਮੇਰੀ ਮਹਾਨਤਾ ਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸੇ, ਉਪਰ, ਹੇਠਾਂ ਵਿਆਪਕ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰਾ ਦੂਜਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ—ਉਹੀ ਸਹੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਣਕਿਆਂ ਵਾਂਗ ਪਰੋਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੇ ਮੈਂ ਹੀ ਅੰਦਰਲੀ ਚੇਤਨਾ ਹਾਂ—ਉਹੀ ਸਹੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੇ ਨਾ ਮੈਂ ਹਾਂ, ਨਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਹੈ, ਸਿਰਫ਼ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ, ਤੇ ਅਸਤਿਤਵ ਤੇ ਅਨਸਤਿਤਵ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਸਹੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵੀ ਨਾਮ ਜਾਂ ਚੀਜ਼ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਹੀ ਇੱਕ ਰੂਪ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰ ਵਾਂਗ; ਜੋ ਇਹ ਅੰਦਰੋਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਹੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦੀ 'ਮੈਂ' ਤੇ 'ਤੂੰ', ਆਪਣਾਪਣ ਤੇ ਪਰਾਪਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਮਨ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਮੁਕਣ ਨਾਲ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਫ਼ ਨਿਗਾਹ ਨਾਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਤਰਸ ਦੇ ਯੋਗ, ਰੱਖਿਆ ਦੇ ਯੋਗ, ਤੇ ਆਪਣਾ ਹੀ ਸਮਝਣ ਜੋਗ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੀ ਛੋਟੀ ਭੈਣ; ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸਵੰਤ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਹੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਵਿਅਕਤੀਤਾਵਾਦ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਭੈ ਦੇ ਬਣੇ ਹੋਏ, ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਜਾਲ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਸਹੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਸੁਖ, ਦੁੱਖ, ਅਸਤਿਤਵ, ਅਨਸਤਿਤਵ, ਤੇ ਵਿਵੇਕ ਦੀ ਗਿਣਤੀ—ਜੋ ਇਹ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਕਿ 'ਮੈਂ ਇਹ ਨਹੀਂ' ਜਾਂ 'ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ,' ਉਹ ਕਦੇ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜਿਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਹਸਤੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਗਈ ਹੈ ਤੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, 'ਕੀ ਛੱਡਣਾ, ਕੀ ਲੈਣਾ?'—ਉਹ ਬੜਾ ਗਿਆਨੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਲਈ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਣਾ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਤਰਕ ਤੇ ਰੂਪ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਛੱਡਣ ਤੇ ਲੈਣ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਮੁੱਕ ਗਈ ਹੈ—ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜੋ, ਅਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ, ਇੱਕ ਹੀ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਹਾਲਤ ਨਾਲ ਰੰਗਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ—ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ। ਜੋ ਹਨੇਰੇ ਤੇ ਚਾਨਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਪਾ ਗਿਆ, ਸ਼ਾਂਤ, ਸੰਤੁਲਿਤ ਤੇ ਤੰਦਰੁਸਤ ਹੋ ਗਿਆ—ਮੈਂ ਉਸ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਨਮਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜਿਸ ਦੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਤੇ ਡੁੱਬਦੇ, ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ, ਕਰਮ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਕਸਾਰ, ਇਕਾਗ੍ਰ ਤੇ ਅਸੀਮ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਉਸ ਪਰਮ ਗਿਆਨੀ, ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਮੈਂ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।