ਰਘੁਨੰਦਨ ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਮਹਾਨ ਮुनਿ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਜਿਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਮਨ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਵੀ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਚੀਜ਼, ਉਹੀ ਰੂਪ, ਮਨ ਨੂੰ ਤਦ ਤੱਕ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਧਿਆਨ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ ਨਾ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸਲ ਹੈ, ਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਝੂਠੀ; ਜੋ ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਨਿਸਚਿਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਾਥੀ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਉਸੇ ਆਕਾਸ਼-ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਹਾਥੀ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਆਪ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਘੁਨੰਦਨ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਲਪਨਾ ਹੀ ਜਾਣ, ਜੋ ਹਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਕਲਪਨਾਤਮਕਤਾ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਪੱਥਰ ਆਪਣੀ ਨਿਸ਼ਚੇਤਤਾ ਕਰਕੇ ਪਰਛਾਵਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਪਰ ਤੂੰ, ਹੇ ਰਾਮ, ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਹੈਂ। ਜੋ ਕੁਝ ਤੇਰੇ ਮਨ-ਰਤਨ ਵਿੱਚ ਪਰਛਾਵਾਂ ਵਾਂਗ ਆਵੇ, ਉਸਨੂੰ ਅਸਲ ਨਾ ਸਮਝ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਰੰਗਾਂ ਵਿਚ ਨਾ ਰੰਗਣ ਦੇ। ਜਾਂ, ਜੇ ਤੂੰ ਉਸੇ ਨੂੰ ਅਸਲ ਮੰਨ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਅਦਵੈਤ ਜਾਣ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਨਾਦੀ, ਅਨੰਤ ਵਜੋਂ ਹੀ ਧਿਆਨ ਕਰ। ਹੇ ਰਘੁਨੰਦਨ, ਜੋ ਵਿਚਾਰ ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਭਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਣ, ਪਰ ਤੈਨੂੰ, ਜੋ ਸਾਫ ਸਫ਼ੈਦ ਸਿਸੇ ਵਾਂਗ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਨਾ ਕਰਨ। ਜਿਵੇਂ ਵਿਅਕਤ ਰੰਗ ਕਿਸੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਸਿਸੇ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਪਰਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਤੂੰ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਫਸ ਨਾ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਜੋ ਕੁਝ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਜੋ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਉਸ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਵੇਖੀ ਗਈ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਵੇਖੀ ਗਈ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਪਰਮ ਸਤਿਆ ਵਿੱਚ ਜਾਗਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਜੀਉਂਦਾ ਤੇ ਸੁੱਤਾ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਰਸਤਾ ਇਕ ਗੂੜ੍ਹੀ, ਭੁਲਾਵੇਂ ਵਾਲੀ ਨੀਂਦ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੁਆਦ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੂਰੀ ਉਬਲਾਹਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸੁਆਦ-ਰਹਿਤ, ਆਸਾ-ਰਹਿਤ ਤੇ ਵਾਸਨਾ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਮਨ ਥੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮੋਹ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਤਮਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬਰਫ਼ ਸੂਰਜ ਦੇ ਤਾਪ ਨਾਲ ਪਿਘਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਤੱਕ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਠੰਡੀ ਪੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਭਾਰੀ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਉੱਡ ਜਾਂਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਰਿਆ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਅੰਦਰਲੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਵੀ ਠੰਡੀ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਸੰਸਾਰਕ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਦਾ ਜਾਲ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚੂਹਾ ਪੰਛੀ-ਪਿੰਜਰਾ ਤੋੜ ਦੇਵੇ, ਤੇ ਮੋਹ ਦੀਆਂ ਗੰਠਾਂ ਵੈਰਾਗ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਢਿੱਲੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਥੇ ਮੁਕਤੀ ਉਪਜਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਟਕਾ ਫਲ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਸਾਫ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਸਰੂਪ ਸਾਫ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ, ਜਦ ਵਾਸਨਾ, ਮੋਹ, ਦਵੈਤ, ਤੇ ਆਧਾਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਭੁਲੇਖੇ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪੰਛੀ ਪਿੰਜਰੇ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਮਨ ਦੇ ਸੰਦੇਹ ਤੇ ਘਟਿਆਪਣ ਠੰਢੇ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਤਸੁਕਤਾ ਤੇ ਉਲਝਣ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਅੰਦਰੋਂ ਚੰਨ ਦੀ ਪੂਰਨ ਰਾਤ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਉੱਤਮ ਸੁੰਦਰਤਾ ਤੋਂ ਜਣਮਿਆ, ਉੱਚਾ ਚੜ੍ਹਿਆ ਤੇ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ, ਸਮਤਾ ਹਰ ਥਾਂ, ਹਰ ਸਮੇਂ, ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਤੇ ਹੌਲੀ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਅੰਦਰੋਂ ਮਨ ਅੰਨ੍ਹੇਰਾ, ਉਲਝਣ ਭਰਿਆ ਤੇ ਥੱਕਿਆ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਸਵੇਰ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਰਾਤ ਵਾਂਗ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਗਿਆਨ ਦਾ ਕਮਲ, ਨੇਕੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਨਿਰਮਲ ਚਮਕ ਨਾਲ ਖਿੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨ, ਜੋ ਦਿਲ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਨੇਕੀਆਂ ਦੀ ਦੌਲਤ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਦੀ ਚੰਨਨੀ। ਹੁਣ ਹੋਰ ਕੀ ਕਹੀਏ? ਜੋ ਮਹਾਨ ਮਨ ਹੈ, ਜੋ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਜਾਣਨਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਾਂ ਉੱਠਦਾ ਹੈ, ਨਾਂ ਡੁੱਬਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਕਾਸ਼। ਜਿਸ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਵਿਚਾਰ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਸਦਾ ਆਪ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੁ, ਇੰਦਰ, ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਵੀ ਮਾਇਆ ਦੇ ਪਾਤਰ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਮਨ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਬਾਹਰਲੇ ਵਿਚਾਰ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੁਹਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਮ੍ਰਿਗ ਨੂੰ ਮ੍ਰਿਗ-ਮਰੀਚਿਕਾ ਦਾ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ, ਆਉਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਜਾਣਨਹਾਰ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਜਨਮ ਤੇ ਮੌਤ, ਜੋ ਆਪ ਤੋਂ ਉਪਜਦੇ ਹਨ, ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣਾ ਤੇ ਲੀਨ ਹੋਣਾ—ਇਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਚੱਕਰ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ; ਜੋ ਦੋਵੇਂ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਸਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਚਿੰਤਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਘੜੇ ਵਿੱਚ ਆਕਾਸ਼, ਘੜਾ ਸਜਣ ਜਾਂ ਟੁੱਟਣ ਨਾਲ ਨਾਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾਂ ਮਰਦਾ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਦੇਹ ਵਿਚ ਆਤਮਾ ਅਪਰਭਾਵਿਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਵਿਵੇਕ ਉਪਜਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਭੁਲੇਖੇ ਦੀ ਠੰਢ, ਜੋ ਝੂਠੇ ਭਰਮ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਤੇ ਇੱਛਾ, ਜਿਵੇਂ ਮਾਰੂਥਲ ਵਿੱਚ ਮ੍ਰਿਗ-ਮਰੀਚਿਕਾ, ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਤੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਹ ਨਹੀਂ ਪੁੱਛਦਾ, “ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ? ਇਹ ਕੀ ਹੈ?”, ਤਦ ਤੱਕ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਹੱਲਾ-ਗੁੱਲਾ ਹਨੇਰੇ ਵਾਂਗ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਰੀਰ, ਜੋ ਝੂਠੇ ਭਰਮ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਹੈ, ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ; ਜੋ ਇਸਨੂੰ ਆਪ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ, ਭੁਲੇਖਾ ਦੂਰ ਹੋਣ ਤੇ, ਸਰੀਰ ਦੇ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ, ਜੋ ਥਾਂ ਤੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਉਪਜਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੇ ਹੋਰ ਸਭ ਕੁਝ ਨੂੰ ਅਦਵੈਤ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਹਰ ਥਾਂ, ਅਸীম ਆਕਾਸ਼, ਦਿਸਾਵਾਂ, ਸਮੇਂ, ਕਰਮਾਂ ਤੇ ਸਭ ਵਿੱਚ “ਮੈਂ ਹੀ ਹਾਂ” ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸੁਖਮ ‘ਮੈਂ’ ਨੂੰ ਹਰ ਥਾਂ, ਲੱਖਾਂ ਢੰਗਾਂ ਵਿੱਚ, ਇ enna ਤਕ ਕਿ ਵੱਲ ਦੇ ਸਿਰੇ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਵਿਅਪਕ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਅੰਦਰੋਂ ਅਨੰਤ, ਸਰਬ-ਸਮਰਥ, ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ, ਅਦਵੈਤ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਰੋਗ, ਡਰ, ਦੁਖ, ਬੁਢਾਪਾ, ਮੌਤ ਤੇ ਜਨਮ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, “ਮੈਂ ਸਰੀਰ ਹਾਂ” ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਜੋ ਮੇਰੀ ਮਹਾਨਤਾ ਨੂੰ ਹਰ ਥਾਂ, ਉੱਤੇ, ਹੇਠਾਂ, ਚਹੁੰ ਪਾਸੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰਾ ਦੂਜਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਮਣੀਆਂ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰੋਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੇ ਮੈਂ ਹੀ ਅੰਦਰਲੀ ਚੇਤਨਾ ਹਾਂ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੋ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੇ ਨਾਂ ਮੈਂ ਹਾਂ, ਨਾਂ ਹੋਰ ਕੁਝ, ਸਿਰਫ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ, ਤੇ ਅਸਤੀ ਤੇ ਨਾਸਤੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।