ਰਾਘਵ ਜੀ, ਸੁਣੋ, ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੀ ਨੂੰ ਸੱਫ ਨਹੀਂ ਵੇਖਣ ਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸੱਪ ਦੀ ਭਟਕਣਾ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਅਸਲੀ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਬੰਧਨ ਸਿਰਫ਼ ਕਲਪਨਾ ਹੈ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਬੰਧਨ ਨਹੀਂ। ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਅਜਿਹੀ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਕਲਪਨਾ, ਦੂਜੀ ਕਲਪਨਾ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਉਹੀ ਚੀਜ਼, ਦੂਜੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਆਕਾਸ਼ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਚੀਜ਼ ਝੂਠੀ ਨਹੀਂ, ਆਸਾਨ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਹਾਲਤ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੈ, ਤੇ ਭਟਕਣ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ—ਜੇ ਉਸਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰੀਏ, ਤਾਂ ਉਹ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਸਰੋਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਖਾਲੀ ਝੋਂਪੜੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਦੇ ਹੋਣ ਦਾ ਡਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਖਾਲੀ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਬੰਧਨ ਦਾ ਡਰ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਝੋਂਪੜੀ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਵੇਖੀਏ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਸ਼ੇਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ; ਉਵੇਂ ਹੀ, ਜਦੋਂ ਜੀਵਨ ਦੇ ਬੰਧਨ ਨੂੰ ਪਰਖੀਏ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਇਹ ਵਿਚਾਰ—"ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਤੇ ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ"—ਭਟਕਣ ਵਾਂਗ ਉੱਗਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਸਮੇਂ ਛਾਂ ਝੂਠੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ, ਜੀਵ ਲਈ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਹੋਣ-ਅਣਹੋਣ, ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ, ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ-ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਝੂਠੇ ਤੇ ਅਸਲ ਦਿਸਦੇ ਹਨ। ਮਾਂ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਪਤਨੀ ਵਾਂਗ ਸਮਝ ਕੇ ਗਲ ਮਿਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਪਤਨੀ ਦੇ ਕਰਤਵ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਵਿਆਹਕ ਸੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਪਿਆਰੀ ਨੂੰ ਮਾਂ ਵਾਂਗ ਸਮਝ ਕੇ ਗਲ ਮਿਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵੈਦਕ ਲੋਕ ਵੇਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਮਨ ਦੇ ਰੁਝਾਨ ਤੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਉੱਤੇ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸਵਭਾਵ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦੇ। ਮਨ ਜਿਸ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਚੀਜ਼, ਉਸੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਮਨ ਨੂੰ ਦਿਸਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਜਦ ਤਕ ਉਹ ਸੋਚ ਚਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਕੋਈ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਝੂਠੀ ਨਹੀਂ; ਜੋ ਜੋ ਕਿਸੇ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ, ਉਸਨੂੰ ਉਹੀ ਰੂਪ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਮਨ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਾਥੀ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਕੇ, ਆਕਾਸ਼-ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਹਾਥੀ ਦੀ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਆਪ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੱਸਦਾ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਲਈ, ਰਾਘਵ, ਤੂੰ ਆਪ ਕਲਪਨਾ ਹੀ ਹੈਂ, ਹਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ; ਇਸ ਕਲਪਨਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਅਸਲੀ ਸਵਭਾਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾ। ਜਿਵੇਂ ਰਤਨ ਆਪਣੀ ਨਿਸ਼ਚਲਤਾ ਕਰਕੇ ਪਰਛਾਵੇਂ ਰੋਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਪਰ ਤੂੰ, ਰਾਮਾ, ਐਸਾ ਨਹੀਂ। ਤੇਰੇ ਮਨ ਦੇ ਰਤਨ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਪਰਛਾਵਾਂ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਝੂਠਾ ਸਮਝ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਰੰਗ ਵਿਚ ਨਾ ਰੰਗਣ ਦੇ। ਜਾਂ, ਉਸਨੂੰ ਅਸਲ ਸਮਝ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਅਭਿੰਨ ਜਾਣ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਦਿ-ਅੰਤ ਰਹਿਤ ਸਮਝ। ਜੋ ਵਿਚਾਰ ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਰਾਘਵ, ਉਹ ਉਨਾਂ ਨੂੰ ਰੰਗ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਹੋਰ-ਕਿਤੇ ਰੁਝੇ ਹਨ, ਪਰ ਤੈਨੂੰ ਨਾ ਰੰਗਣ; ਜਿਵੇਂ ਕ੍ਰਿਸਟਲ ਅਸਰ ਰਹਿਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕ੍ਰਿਸਟਲ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੰਗ ਆ ਕੇ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਦਿਸਣ, ਪਰ ਤੂੰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਸਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖ। ਜਿਹੜਾ ਵੇਖੀ ਹੋਈ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੇਖੀ ਹੋਈ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਪਰਮ ਸਤ ਵਿੱਚ ਜਾਗਦਾ ਹੈ, ਜੀਵੰਤ ਹੈ ਤੇ ਸੁਤਿਆ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਾਹ ਵੱਡੀ ਭਟਕਣ ਵਾਲੀ ਨੀਂਦ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਪੂਰੀ ਵੈਰਾਗਤਾ ਨਾਲ, ਸੁਖਦਾਇਕ ਲੱਗਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੋਈ ਰੁਝਾਨ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਤੇ ਇੱਛਾ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਮਨ ਥੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਸਕਤੀ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਆਪਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬਰਫ਼ ਧੁੱਪ ਵਿੱਚ ਪਿਘਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਲਾਲਚ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਠੰਡੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਨਦੀਆਂ ਮੀਂਹ ਦੇ ਬਾਦ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਮਨ ਦੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਵੀ ਠੰਡੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਸੰਸਾਰਕ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦਾ ਜਾਲ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚੂਹਾ ਪੰਢੀ ਦਾ ਪਿੰਜਰਾ ਤੋੜ ਦੇਵੇ, ਤੇ ਵੈਰਾਗਤਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਗੰਢਾਂ ਖੁਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਮੁਕਤੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਟਾਕਾ ਫਲ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਸਾਫ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਸਵਭਾਵ ਸਾਫ਼ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ, ਜਦੋਂ ਵੈਰਾਗਤਾ, ਆਸਕਤੀ, ਦੋਵਾਂ ਤੇ ਆਧਾਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਭਟਕਣ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪੰਢੀ ਪਿੰਜਰੇ ਤੋਂ ਉਡ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਨ, ਜਦੋਂ ਸੰਦੇਹ ਤੇ ਤਲਕ-ਤਲਕ ਠੰਡੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਤਸੁਕਤਾ ਤੇ ਭਟਕਣ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅੰਦਰੋਂ ਚਾਨਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਪੂਰਨ ਚੰਦ। ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਵੈਰਾਗਤਾ, ਹਰ ਥਾਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਤੇ ਹੌਲੀ ਹਵਾ। ਅੰਦਰੋਂ ਅੰਧੇਰਾ, ਭਟਕਣ ਤੇ ਥਕਾਵਟ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਤ ਸਵੇਰ ਹੋਣ ਤੇ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਗਿਆਨ ਦਾ ਕਮਲ, ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਡੰਡੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਪਾਵਨ ਚਾਨਣ ਨਾਲ ਖਿੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਵੇਰ ਦਾ ਆਕਾਸ਼। ਗਿਆਨ, ਦਿਲ ਨੂੰ ਖਿੱਚਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਦੌਲਤ ਵਾਂਗ, ਪੂਰਨ ਚੰਦ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਕੀ ਕਹੀਏ? ਵੱਡਾ ਮਨ, ਜੋ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਨਾ ਉੱਗਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਡੁੱਬਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਕਾਸ਼। ਜਿਸ ਦੀ ਸਵਭਾਵ ਖੋਜ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਆਪਾ ਉਭਰ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੁ, ਇੰਦਰ, ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਵੀ ਦਇਆ ਦੇ ਪਾਤਰ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਮਨ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਬਾਹਰ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਵਿਚਾਰ ਉਸ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦਾ ਪਾਣੀ ਹਿਰਣ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦਾ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ, ਆਉਂਦਾ ਤੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਗਿਆਨੀ ਲਈ ਜਨਮ ਤੇ ਮਰਨ, ਆਪਾ ਵਿੱਚ ਉੱਠਦੇ ਹੋਏ, ਉਸਨੂੰ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣਾ ਤੇ ਲੀਨ ਹੋਣਾ—ਇਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਚਾਲ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ; ਦੋਵੇਂ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਆਨੰਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਘੜਾ-ਆਕਾਸ਼, ਘੜਾ ਸਜਾਇਆ ਜਾਂ ਟੁੱਟਿਆ ਹੋਣ ਤੇ ਨਾ ਉੱਗਦਾ, ਨਾ ਮਰਦਾ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਆਪਾ ਅਸਰ ਰਹਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਵਿਵੇਕ ਉੱਠਦਾ ਹੈ, ਭਟਕਣ ਦੀ ਠੰਡੀ, ਜੋ ਝੂਠੀ ਗਲਤੀਆਂ ਦੇ ਭਾਰ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ, ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਤੇ ਮਤ-ਭਰਮ ਵਾਲੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਛਾ ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਾਂਗ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਤਕ "ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ? ਇਹ ਕੀ ਹੈ?" ਦੀ ਖੋਜ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਅੰਧੇਰੇ ਵਾਂਗ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਘਵ ਜੀ, ਮਨ, ਕਲਪਨਾ, ਤੇ ਭਟਕਣ ਦੀਆਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਉਠਣ ਵਾਲੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਵੈਰਾਗਤਾ ਰਾਹੀਂ, ਆਪਣੇ ਅਸਲੀ ਸਵਭਾਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਸੰਸਾਰਕ ਬੰਧਨ, ਡਰ, ਤੇ ਭਟਕਣ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।