ਇਹ ਜਗਤ ਮਾਇਆ ਹੈ, ਇਹ ਅਗਿਆਨਤਾ ਹੈ, ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਡਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਕਾਰਜ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਲੋਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਨ ਦੀ ਇਸ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਇੱਕਤਾ ਹੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਇਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਭੁਲਾਵੇ ਵਾਲੀ ਕਲਪਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਝੂਠ ਹੈ, ਸਿਰਫ਼ ਭਟਕਣ ਲਈ, ਬਿਲਕੁਲ ਉਹਨਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਜੋ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਖੇਡਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਜੋ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਣਾ ਹੈ, ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਸੱਚੀ ਸੁਰਤ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਹੀ ਸੰਸਾਰਕ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦੀ ਨਸ਼ੇ ਵਾਲੀ ਸ਼ਰਾਬ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਸੰਸਾਰ ਕਦੇ ਭਲਾਈ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਅੰਨ੍ਹਾ ਵਿਅਕਤੀ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਮਾਇਆ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਰੁੱਖ; ਤੇ ਜਦੋਂ ਕਲਪਨਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਗਿਆਨੀ, ਜਦੋਂ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਅਵਿਕਲਪਤਾ ਤੇ ਆਪਣੀ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਵੈਰਾਗ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮਨ ਅਡੋਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਸੱਚੀ ਦਰਸ਼ਟੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਝੂਠਾ ਮੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਨਿਰਲੇਪ ਚੇਤਨਾ—ਜੋ ਆਪ ਹੀ ਆਪ ਹੈ—ਉਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਾ ਅਸਤਿਤਵ ਹੈ, ਨਾ ਅਨਸਤਿਤਵ, ਨਾ ਸੁਖ, ਨਾ ਦੁਖ। ਉਹ ਅਵਸਥਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਅੰਦਰੂਨੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਣਾ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਮਨ ਜਾਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਰਾਹੀਂ। ਉਹ ਜੋ ਅਨੇਕਾਂ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਅਸਪਰਸ਼ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਨਾਲ ਅਸਪਰਸ਼ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੀ ਵਿੱਚ ਸੱਪ ਦੀ ਭ੍ਰਮਨਾ ਅਸਪਸ਼ਟਤਾ ਕਾਰਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਕਾਸ਼-ਸਮਾਨ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹਣ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਬੰਧ ਹੈ। ਜੋ ਕਲਪਿਤ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੂਜੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਚੀਜ਼ ਦੂਜੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਝੂਠਾ ਨਹੀਂ, ਬਿਨਾ ਉੱਦਮ ਦੇ, ਸ਼ਰਤਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਤੇ ਭਟਕਣ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੈ—ਉਸਨੂੰ ਐਸਾ ਕਲਪ ਕੇ, ਉਹ ਸੁਖ ਦਾ ਸਰੋਤ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਖਾਲੀ ਝੋਪੜੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਹੋਣ ਦਾ ਡਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਾਲੀ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਣ ਦਾ ਡਰ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਖਾਲੀ ਝੋਪੜੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੇਖਣ ‘ਤੇ ਸ਼ੇਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਜਦੋਂ ਇਨਸਾਨ ਅੰਦਰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਸੰਸਾਰਕ ਬੰਨ੍ਹਣ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦੀ। ਇਹ ਭਾਵਨਾ—"ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਹੈ, ਤੇ ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ"—ਭਟਕਾਵਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਸਮੇਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਛਾਂ। ਕਲਪਨਾ ਕਰਕੇ, ਜੀਵ ਲਈ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਅਸਤਿਤਾ ਤੇ ਅਨਸਤਿਤਾ, ਭਲਾ ਤੇ ਮਾੜਾ, ਪਲ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਈ ਵਾਰੀ ਅਸਲ ਤੇ ਝੂਠ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਮਾਂ ਨੂੰ ਪਤਨੀ ਸਮਝ ਕੇ ਗਲ ਲਾਉਣ ਤੇ ਉਹ ਪਤਨੀ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਇੰਝ ਹੀ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਨੂੰ ਮਾਂ ਸਮਝ ਕੇ ਗਲ ਲਾਉਣ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਉਤਸ਼ਾਹਨਾ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਸਮਝਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਫਲ ਮਨ ਦੇ ਭਾਵ ਤੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਗਿਆਨੀ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਇਕੋ ਸਥਿਰ ਸਵਭਾਵਤਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ। ਜਿਹੜੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮਨ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰੀਕੇ ਤੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਜਿਤਨੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸੋਚੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਪੂਰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਅਸਲ ਜਾਂ ਝੂਠਾ ਨਹੀਂ; ਜੋ ਜਿਹੜੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸੋਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸਨੂੰ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਮਨ, ਜਦੋਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਾਥੀ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਕਾਸ਼-ਵਣ ਵਿੱਚ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਆਪ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੱਸ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਲਈ, ਤੂੰ ਆਪ ਹੀ ਕਲਪਨਾ ਹੈਂ, ਸਾਰੇ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ; ਹੇ ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ, ਇਹ ਛੱਡ ਦੇ ਤੇ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾ। ਮੁੱਲ, ਆਪਣੀ ਨਿਰਜੀਵਤਾ ਕਰਕੇ, ਅੰਦਰ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪਰਛਾਈਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ; ਪਰ ਤੂੰ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਤੇਰੇ ਮਨ ਦੇ ਮੁੱਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬਤ ਹੋਵੇ, ਉਸਨੂੰ ਅਸਲ ਨਾ ਮੰਨ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਸ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਨਾ ਰੰਗਣ ਦੇ। ਜਾਂ, ਉਸਨੂੰ ਸੱਚਾ ਮੰਨ ਕੇ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਅਭਿੰਨ ਸਮਝ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਦਿ-ਅੰਤ ਰਹਿਤ ਜਾਨ। ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ, ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰੰਗ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਲੱਗੇ ਹੋਣ, ਪਰ ਤੈਨੂੰ ਨਾ ਰੰਗਣ, ਜਿਵੇਂ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਕ੍ਰਿਸਟਲ ਅਸਪਰਸ਼ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚਟਕੀਲੇ ਰੰਗ ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਕ੍ਰਿਸਟਲ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਸਾਫ਼-ਸਾਫ਼ ਵੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇਖੇ ਹੋਏ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਯੋਗ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਲੱਭਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਤੇ ਦੇਖੇ ਹੋਏ ਨੂੰ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਲਈ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਛੱਡ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹੈ। ਜੋ ਪਰਮ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਜਾਗਦਾ ਹੈ, ਜਿਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸੁੱਤਾ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਲਈ ਸੰਸਾਰਕ ਮਾਰਗ ਗੂੜ੍ਹੀ, ਭਟਕਾਉਣ ਵਾਲੀ ਨੀਂਦ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸੰਸਾਰਕ ਸੁਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੂਰਨ ਵੈਰਾਗ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਸੁਆਦ ਰਹਿਤ, ਆਸਾ ਰਹਿਤ ਤੇ ਇੱਛਾ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਥੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਲਗਾਵਟੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਆਤਮਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬਰਫ਼ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਪਿਘਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਲਾਲਸਾ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਠੱਠ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਭਾਰੀ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਹਟਣ ਤੇ ਦਰਿਆ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਵੀ ਠੰਢੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸੰਸਾਰਕ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦਾ ਜਾਲ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚੂਹੇ ਵੱਲੋਂ ਪਿੰਜਰਾ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਗੁੱਥੀਆਂ ਖੁਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਦੋਂ ਮੋਖਸ਼ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਟਕਾ ਫਲ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਸਾਫ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਗਿਆਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਸਵਭਾਵ ਸਾਫ਼ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ, ਜਦੋਂ ਵਾਸਨਾ, ਲਗਾਵ, ਦਵੈਤ ਤੇ ਆਸਰਿਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਭਟਕਾਵ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪੰਛੀ ਪਿੰਜਰੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਦੇ ਸੰਦੇਹ ਤੇ ਨੀਚਤਾ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਤਸੁਕਤਾ ਤੇ ਭਟਕਾਵ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਮਨ ਅੰਦਰੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਾਨਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪੂਰਨ ਚੰਨ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ। ਪਰਮ ਸੁੰਦਰਤਾ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ, ਉੱਚਾ ਤੇ ਵਿਅਪਕ, ਸਮਤਾ ਹਰ ਥਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਤੇ ਹੌਲੀ ਹਵਾ ਵਾਂਗ। ਅੰਦਰੋਂ ਹਨੇਰਾ, ਭਟਕਾਵ ਤੇ ਮੰਦਤਾ ਨਾਲ ਚੁਰ, ਸੰਸਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਸਵੇਰ ਹੋਣ ਤੇ ਰਾਤ ਵਾਂਗ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।