ਅੰਤ ਦੇ ਸਮਿਆਂ ‘ਚ, ਜਦੋਂ ਡਰਾਮਿਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਅਤੇ ਕਮਲ ਦੇ ਪੰਡਾਂ ਦੀ ਘੁੰਮਣੀ ਹਵਾ ਚਲਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਤੰਬੁਰੂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਉਸ ਮਹਾ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ ਭੱਜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਮੌਤ ਆਪਣਾ ਨਾਚ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਉਸ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਚੰਦ ਦੇ ਚਕਤੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਵਾਲਾਂ ‘ਚ ਤਾਰੇ ਅਤੇ ਚੰਦ ਦੀ ਚਾਨਣ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਪੰਖਾਂ ਦੀ ਮਕੁਟ ਪਹਿਨੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਕ ਕੰਨ ‘ਤੇ ਹਿਮਾਵਤ ਪਹਾੜ ਦੀ ਲੰਮੀ ਵੱਲੀ ਝੁਮਕਾ ਹੈ, ਦੂਜੇ ‘ਤੇ ਮਹਾ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਦੀ ਸੋਹਣੀ ਸੁਣਹਰੀ ਗਹਣੀ। ਉਸ ਦੇ ਝੁਮਕਿਆਂ ਵਿਚ ਚੰਦ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਉਸ ਦੇ ਗਲ੍ਹਾਂ ‘ਤੇ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਲੋਕਾਲੋਕ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਉਸ ਦੀ ਕਮਰ ‘ਤੇ ਗਹਣੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਚਲਦੀ ਹੈ, ਤੜਕਦੀ ਬਿਜਲੀ ਪਹਿਨੀ ਹੋਈ ਪਟਟੀ ਵਾਂਗ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਡੋਲਦੀ ਹੈ, ਬਦਲਾਂ ਦੀ ਕਪੜੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ‘ਚ ਗਦਾਂ, ਬਰਛੀਆਂ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ, ਜਵਲਿਨ, ਲਾਂਸ ਅਤੇ ਮੈਸ—ਸਭ ਤੀਖੇ ਅਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ, ਜਿਵੇਂ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਜਥਿਆਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਰਣ ਦੇ ਦੂਤ। ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਲੰਮੀ ਫਾਂਸੀ, ਜੋ ਸਮੇਂ ਨੇ ਬਣਾਈ, ਉਸ ‘ਚ ਮਹਾ ਨਾਗ ਸ਼ੇਸ਼ ਮਾਲਾ ਵਾਂਗ ਉਸ ਨੂੰ ਸਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹੋਰ, ਜੀਵਤ, ਰੌਸ਼ਨ ਰਤਨ-ਕੀੜਿਆਂ ਦੀ ਲੜੀ—ਸੱਤ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕੰਗਣੀਆਂ—ਉਸ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਰੌਣਕ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸੰਸਾਰਕ ਵਪਾਰਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਘੁੰਮਣੀ, ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਦੀ ਲੜੀ, ਧੂੜ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਕਾਲੀ ਰਾਤ ਵਾਂਗ—ਇਹ ਉਸ ਦੇ ਵਾਲਾਂ ਦੀ ਲਕੀਰ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ, ਅੰਤ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਮੌਤ ਆਪਣੇ ਭਯਾਨਕ ਨਾਚ ਵਿੱਚ, ਸਭ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਨਾਲ ਵਾਪਸ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਉਹ ਮੁੜ ਹੱਸਣ ਅਤੇ ਨਾਚਣ ਦਾ ਖੇਡ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਹਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਬੁਢੇਪੇ, ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਸ਼ੋਕ ਦੀਆਂ ਭਾਵ-ਭੰਗੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ। ਮੁੜ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ, ਜੰਗਲ, ਹੋਰ ਲੋਕ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਜਾਲ ਰਚਦੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਬੱਚਾ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਅਣਗਿਣਤ ਰੂਪ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਚਾਲ-ਚਲਨ, ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਅਚਲ ਜੀਵ, ਸਭ ਉਸ ਦੀ ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਜਿਹੜਾ ਇੱਥੇ ਸੰਸਾਰ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿਚ ਮੇਰੇ ਵਰਗਿਆਂ ਲਈ ਕੀ ਥਿਰਤਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਅਸੀਂ ਕਿਸਮਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਿਕਰੇ ਹੋਏ ਸਮਝਦੇ ਹਾਂ—ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਚਤੁਰਾਈ ਨਾਲ ਠੱਗੇ ਹੋਏ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਦੇ ਭਟਕਦੇ ਜੀਵ। ਇਹ ਸਮਾਂ, ਆਪਣੀ ਨੀਚਤਾ ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਖਾਣ ਦੀ ਭੁੱਖ ਨਾਲ, ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ‘ਚ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਕਿਸਮਤ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਕਠੋਰ ਕਰਤੂਤਾਂ ਅਤੇ ਝੂਠੀ ਆਸ ਨਾਲ ਸਾੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਆਪਣੇ ਫੁੱਲ-ਵਾਂਗ ਧਧਕਦੇ ਸ਼ੋਲਿਆਂ ਨਾਲ ਸਾੜਦੀ ਹੈ। ਕਿਸਮਤ, ਆਪਣੇ ਚਲ-ਚਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤ ਨਾਲ, ਇੱਕ ਹੀ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਨਿਰਣੇ ਨੂੰ ਡੋਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਿਵੇਂ ਔਰਤ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ। ਮੌਤ, ਆਪਣੀ ਕਠੋਰਤਾ ਨਾਲ, ਲਗਾਤਾਰ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਨੂੰ ਖਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੱਪ ਹਵਾ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਿਛਲੇ ਪੈਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਬੁਢੇਪੇ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਯਮ, ਨਿਰਦਈ ਰਾਜਾ, ਦੁੱਖੀ ਜੀਵਾਂ ‘ਤੇ ਦਇਆ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਅਤੇ ਜੋ ਸਭ ‘ਤੇ ਦਇਆ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਰਲੇ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਕੋਲ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਦੌਲਤ ਹੈ; ਉਹ ਅੰਤਹੀਣ, ਕਠੋਰ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸਰੋਤ ਹਨ, ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ ਜੜੇ ਹੋਏ। ਜੀਵਨ ਬਹੁਤ ਛਣ-ਭੰਗੁਰ ਹੈ, ਮੌਤ ਹੀ ਅਟੱਲ ਹੈ; ਜਵਾਨੀ ਵੀ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਬਚਪਨ ਮੰਦੇਪਣ ਵਿੱਚ ਗੁਆਚੁਕਾ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਗਲਤੀਆਂ ਨਾਲ ਲੱਥੜਾ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਸਬੰਧੀ ਸੰਸਾਰਕ ਚੱਕਰ ਦੇ ਬੰਧਨ ਹਨ; ਸੁਖ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵੱਡੇ ਰੋਗ ਹਨ, ਅਤੇ ਲਾਲਚ ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿਚ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਹੀ ਵੈਰੀ ਹਨ; ਸਚ ਝੂਠ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਹੈ; ਆਪ ਹੀ ਆਪ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਨ ਆਪਣਾ ਵੈਰੀ ਬਣ ਚੁਕਾ ਹੈ। ਅਹੰਕਾਰ ਦਾਗ ਹੈ, ਬੁੱਧੀਆਂ ਅਸਥਿਰ ਹਨ, ਕਰਮ ਘੱਟ ਫਲ ਦੇਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਔਰਤਾਂ ‘ਤੇ ਹੀ ਕੇਂਦਰਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਇੱਛਾਵਾਂ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਸੁਖਦਾਇਕ ਲਗਦੀਆਂ ਹਨ; ਔਰਤਾਂ ਅਵਗੁਣਾਂ ਦੇ ਝੰਡੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸੁਖ ਵਿਹਾਰ ਸੁਆਦ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਹਕੀਕਤ ਨੂੰ ਝੂਠ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੈ; ਜੀਵਨ ਰੋਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਹੇ ਉੱਚੇ ਜੀਵ, ਮਨ ਅੰਦਰੋਂ ਗਲਬਲ ਹੈ, ਪੀੜਤ ਹੈ; ਵਾਸਨਾ ਦਾ ਰੰਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਵੈਰਾਗ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਰਾਜਸ ਗੁਣ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਹੋਈ ਧਾਰਨਾ, ਤਮਸ ਵਿੱਚ ਵੱਧਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਸਤਵ ਗੁਣ, ਸੱਚਾ ਸੁਭਾਵ, ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਹੈ, ਮਿਲਦਾ ਨਹੀਂ। ਥਿਰਤਾ ਅਸਥਿਰਤਾ ‘ਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਮੌਤ ਹਰ ਵੇਲੇ ਨੇੜੇ ਆ ਰਹੀ ਹੈ; ਡੌਲ ਅਸਥਿਰਤਾ ‘ਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੁੜਾਅ ਹਮੇਸ਼ਾ ਝੂਠ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਆਲਸੀ ਹੋ ਕੇ ਮਲਿਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸਰੀਰ ਢਲਣ ‘ਤੇ ਹੀ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਬੁਢੇਪਾ ਸਰੀਰ ‘ਚ ਧਧਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਬੁਰਾਈ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਵਾਨੀ ‘ਚ, ਚਾਹੇ ਜਤਨ ਕਰੀਏ, ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਕਿਤੇ ਵੀ ਸਾਫ ਰਾਹ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਸਚ ਉਪਜਦਾ ਨਹੀਂ। ਮਨ ਅੰਦਰੋਂ ਭਟਕਦਾ ਹੈ, ਸੁਖ ਦੂਰ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ; ਦਇਆ ਨਹੀਂ ਚਮਕਦੀ, ਪਰ ਨੀਚਤਾ ਦੂਰ ਤੋਂ ਨੇੜੇ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੌਸਲਾ ਡਰ ‘ਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਲੋਕ ਪਤਨ ਅਤੇ ਮੁਸੀਬਤ ਵੱਲ ਲੱਗੇ ਹਨ; ਮੰਦ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਗਲਵਕੜੀ ਆਸਾਨ ਹੈ, ਪਰ ਚੰਗਿਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਮਿਲਣੀ ਔਖੀ ਹੈ। ਜੀਵਨ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਆਉਂਦੇ-ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਲਪਨਾ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਅੰਤਹੀਣ ਲੜੀ ਕਿਤੇ ਨਾ ਕਿਤੇ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ, ਹਮੇਸ਼ਾ। ਹਣੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀਆਂ, ਧਰਤੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਵੱਖਰਾ ਪਛਾਣ ਗੁਆ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਪਹਾੜ ਵੀ ਢਹ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਮੇਰੇ ਵਰਗਿਆਂ ਲਈ ਕੀ ਆਸ ਹੈ? ਸਮੁੰਦਰ ਵੀ ਸੁੱਕ ਰਹੇ ਹਨ, ਤਾਰੇ ਮਿਟ ਰਹੇ ਹਨ; ਸਿੱਧ ਵੀ ਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ—ਮੇਰੇ ਵਰਗਿਆਂ ਲਈ ਕੀ ਆਸ? ਆਕਾਸ਼ ਵੀ ਅਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ ਟੁੱਟਦਾ ਹੈ; ਧਰਤੀ ਵੀ ਡੋਲਦੀ ਹੈ—ਮੇਰੇ ਵਰਗਿਆਂ ਲਈ ਕੀ ਆਸ? ਦੈਤ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਵੀ ਅਸਥਿਰ ਜੀਵਨ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਅਮਰ ਵੀ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਮੇਰੇ ਵਰਗਿਆਂ ਲਈ ਕੀ ਆਸ? ਇੰਦਰ ਵੀ ਹੋਰ ਇੰਦ੍ਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜਿੱਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਯਮ ਵੀ ਰੋਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਹਵਾ ਵੀ ਆਪਣੀ ਚਲਣ ਗੁਆ ਸਕਦੀ ਹੈ—ਮੇਰੇ ਵਰਗਿਆਂ ਲਈ ਕੀ ਆਸ? ਚੰਦ ਵੀ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੂਰਜ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅੱਗ ਵੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਮੇਰੇ ਵਰਗਿਆਂ ਲਈ ਕੀ ਆਸ? ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਖੇਡ, ਸਮੇਂ ਦੀ ਚਲ-ਚਲਾਵ, ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਅਸਥਿਰਤਾ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਨ ਵਿਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉਠਦਾ ਹੈ—ਮੇਰੇ ਵਰਗਿਆਂ ਲਈ ਕੀ ਆਸ?