ਵੈਦਾਂਤ ਦੇ ਆਚਾਰਯ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ‘ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ’ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੈ, ਆਪਣਾ ਸਿਧਾਂਤ ਤਰਕ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਨਿਯੰਤਰਣ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਨਾਲ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਪੂਰੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਆਚਾਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੁਕਤੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦੀ। ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਅਨੁਯਾਈ, ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਆਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੋਰ ਲੋਕ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਆਰਹਤ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੂਹ, ਆਪਣੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪਸੰਦਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਥਾਵਾਂ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੀ ਵਿਲੱਖਣ ਰਾਹ ਤੇ। ਜਿਵੇਂ ਠੰਡੀ, ਬਿਨਾ ਕਾਰਨ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਬੁਲਬਲੇ ਉੱਠਦੇ ਹਨ, ਐਸੇ ਹੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਿਧਾਂਤ, ਹਰ ਇੱਕ ਦੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਤੋਂ ਉੱਠਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਭੁਜਾਂ ਵਾਲੇ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਸਿਧਾਂਤ ਇੱਕ ਹੀ ਸਰੋਤ—ਮਨ—ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਠਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਹੀ ਸਾਰੇ ਰਤਨਾਂ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ। ਨੀਮ ਦੇ ਫਲ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਰਵੇ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਗਰਮੀ-ਠੰਡ, ਨਾ ਚੰਦ-ਅੱਗ; ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਮਨ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਵਸਤੂ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਇਕ ਅਜੋੜੀ ਆਨੰਦ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਉਪਰਾਲਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਮਨ ਨੂੰ ਉਸ ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਨੰਦ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਦੀ ਮਾਇਆਵਾਦੀ ਦੁਨੀਆ ਨਾਲ ਲਗਾਵ ਛੱਡੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਤੋਂ ਉੱਠਦੇ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਮਨ ਆਸਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਵਸਤੂ ਨੂੰ ਅਸ਼ੁੱਧ, ਅਸਲੀ, ਭ੍ਰਮ ਜਾਂ ਡਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਨਾ ਮੰਨੋ; ਹੇ ਨਿਰਪਾਪ, ਇਹਨਾਂ ਦਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਬੰਧਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾ ਕਰੋ। ਇਹ ਮਾਇਆ ਹੈ, ਅਗਿਆਨ ਹੈ, ਕਲਪਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਡਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਗਿਆਨੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਰਮ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮਨ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੈ। ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨੂੰ ਮਨ ਦੀ ਭ੍ਰਮਤਾ ਜਾਣੋ; ਇਹ ਝੂਠ ਹੈ, ਸਿਰਫ਼ ਭਟਕਾਵਾ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਚੇ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਖੇਡਦੇ ਹਨ। ਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋਣਾ ਹੀ ਆਤਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਵਜੋਂ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਮਦਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਅਗਿਆਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਭ੍ਰਮ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸੰਸਾਰ ਸੁਭਾਗਤਾ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਅੰਨ੍ਹਾ ਮਨੁੱਖ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਸਵੈ-ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਉੱਠਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਰੁੱਖ; ਜਦੋਂ ਕਲਪਨਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਇਹ ਆਪ ਹੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਗਿਆਨੀ, ਜਦੋਂ ਕਲਪਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਅਕਲਪਨ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਸੁਚੇਤਨ ਅਤੇ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ, ਇਹ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਾਰੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਤੋਂ ਵਿਦੇਸ਼ਤਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਟਿਕਾਓ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੱਚੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸਾਫ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਸਲੀ-ਅਸਲੀ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਚੇਤਨਾ—ਜੋ ਆਤਮਾ ਹੈ—ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਾ ਅਸਤੀ ਹੈ, ਨਾ ਨਾਸਤੀ, ਨਾ ਸੁਖ, ਨਾ ਦੁਖ। ਉਹ ਅਵਸਥਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਅੰਦਰ ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ, ਨਾ ਮਨ ਜਾਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ; ਉਹ, ਜੋ ਅੰਤਹਿਨ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਅਸਪਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਬੱਦਲਾਂ ਤੋਂ ਅਸਪਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੀ ਵਿੱਚ ਸੱਪ ਦਾ ਭ੍ਰਮ ਉੱਠਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸੱਪ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਐਸੇ ਹੀ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਬੰਧਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਚੇਤਨਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਬੱਧ ਹੈ। ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਵਸਤੂ, ਹੋਰ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਕਲਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਵਸਤੂ ਹੋਰ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਝੂਠਾ ਨਹੀਂ, ਸਹਜ, ਨਿਰਪੇਖ, ਅਤੇ ਭਟਕਾਵਾ-ਰਹਿਤ ਹੈ—ਉਸ ਨੂੰ ਐਸਾ ਮੰਨ ਕੇ, ਉਹ ਆਨੰਦ ਦਾ ਸਰੋਤ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਖਾਲੀ ਝੋਂਪੜੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਹੋਣ ਦਾ ਡਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਐਸੇ ਹੀ ਖਾਲੀ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਬੰਧਨ ਹੋਣ ਦਾ ਡਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਝੋਂਪੜੀ ਵਿੱਚ ਝਾਕ ਕੇ ਸ਼ੇਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਐਸੇ ਹੀ ਜਦੋਂ ਜਾਂਚੀਦਾ ਹੈ, ਸੰਸਾਰਕ ਬੰਧਨ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ‘ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ’—ਇਹ ਧਾਰਨਾ ਭ੍ਰਮ ਵਜੋਂ ਉੱਠਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਸਮੇਂ ਛਾਂ ਭ੍ਰਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਜੀਵ ਲਈ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਅਸਤੀ-ਨਾਸਤੀ, ਸੁਭਾਗਤਾ-ਅਸੁਭਾਗਤਾ, ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਅਸਲੀ-ਅਸਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਾਂ ਨੂੰ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ ਮੰਨ ਕੇ ਗਲ ਮਿਲਾਉਣ ਤੇ ਉਹ ਪਤਨੀ ਦੇ ਕਰਤਵ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰੀ ਆਨੰਦ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਨੂੰ ਮਾਂ ਵਜੋਂ ਮੰਨ ਕੇ ਗਲ ਮਿਲਾਉਣ ਤੇ ਪਿਆਰ ਦੀ ਤਰੰਗ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵਸਤੂਆਂ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਮਨ ਦੇ ਰੂਖ ਅਨੁਸਾਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਗਿਆਨੀ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਇਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸੁਭਾਵ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ। ਮਨ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਪੱਕੀ ਧਾਰਨਾ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਰੂਪ, ਉਹੀ ਵਸਤੂ, ਜਿੰਨਾ ਸਮੇਂ ਉਹ ਧਾਰਨਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਮਨ ਉਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਸਤੂ ਪੱਕੀ ਅਸਲੀ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਪੱਕੀ ਝੂਠੀ; ਜੋ ਮਨ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਸ ਮਨ ਨੂੰ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਮਨ, ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਹਾਥੀ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਕੇ, ਅਸਮਾਨ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਹਾਥੀ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵਸਦਾ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਲਈ, ਤੂੰ ਆਪ ਹੀ ਕਲਪਨਾ ਹੈ, ਹਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ; ਇਸ ਨੂੰ ਛੱਡ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਸਵਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਸੁਖੀ ਹੋ। ਰਤਨ, ਆਪਣੀ ਜੜਤਵਤਾ ਕਰਕੇ, ਪਰਛਾਵਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ; ਪਰ ਤੂੰ, ਹੇ ਰਾਮ, ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਤੇਰੇ ਮਨ-ਰਤਨ ਵਿੱਚ ਪਰਛਾਵਾਂ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਮ, ਉਸ ਨੂੰ ਅਸਲੀ ਨਾ ਮੰਨ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਸ ਰੰਗ ਵਿਚ ਰੰਗੀ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ। ਜਾਂ, ਉਸੇ ਨੂੰ ਅਸਲੀ ਮੰਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਰਮ-ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਾ ਜਾਣ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਨਾਦਿ-ਅਨੰਤ ਵਜੋਂ ਮੰਨ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਵੈ-ਚਿੰਤਨ ਕਰ। ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਜੋ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੰਗੀ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਹੋਰ ਥਾਂ ਜੁੜੇ ਹਨ, ਪਰ ਤੈਨੂੰ ਨਾ ਰੰਗਣ, ਜਿਵੇਂ ਕ੍ਰਿਸਟਲ ਅਸਪਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚਟਕਦਾਰ ਰੰਗ ਨਿਰਮਲ ਕ੍ਰਿਸਟਲ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਐਸੇ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਦਿੱਖ ਹੋਣ, ਪਰ ਤੂੰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਰਹਿ। ਜੋ ਮਨ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਵਸਤੂ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਉਸ ਵਾਸਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਛੱਡਣੀ ਹੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।