ਰਾਮਾ ਜੀ, ਇਹ ਸਰੀਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮਨ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਸੁਗੰਧੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਲੈ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰੀਰ ਮਨ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਗਿਆਨ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਚੁਸਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਦ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਧੂੜ ਉੱਡਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਚਲ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਤਾਕਤ ਵਿਖਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਕਰਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਨਾਲ ਧੂੜ ਦਾ ਗੁੱਛਾ ਉੱਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕਰਮ ਮਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਮਨ ਨੂੰ ਕਰਮ ਦਾ ਬੀਜ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ। ਮਨ ਜਿਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਅਪਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਦੀ ਚਲ, ਜਿਸਨੂੰ ਕਰਮ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਵਧਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਲਗਨ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਉਹੀ ਸੁਆਦ ਤੁਰੰਤ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਜਿਸ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਅਪਣਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਸਦੇ ਲਈ ਸੱਚੀ ਵਸਤੂ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਨਾਲ ਥਿਰ ਹਨ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਜਾਂ ਮੋਖਸ਼ ਦੀ ਹੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਪਿਲ ਮਤ ਵਾਲੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣਾ ਮਤ ਥਿਰ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕੋਣ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮੋਖਸ਼ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ, ਇਸ ਲਈ ਆਪਣੇ ਮਤ ਨੂੰ ਪੱਕੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰਚਾਰਦੇ ਹਨ। ਵੇਦਾਂਤ ਦੇ ਆਚਾਰਯ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬੁੱਧੀ ‘ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ’ ਵਿਚ ਅਡੋਲ ਹੈ, ਆਪਣਾ ਮਤ ਤਰਕ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਸੰਯਮ ਰਾਹੀਂ ਥਿਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੋਖਸ਼ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ, ਇਸ ਲਈ ਆਪਣੇ ਮਤ ਤੇ ਡਿਠੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਮਤ ਵਾਲੇ, ਆਪਣੀ ਹੀ ਸੋਚ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਤੇ ਅਭਿਆਸਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣਾ ਮਤ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੋਰ ਲੋਕ, ਜਿਵੇਂ ਆਰਹਤ ਆਦਿ, ਆਪਣੇ ਮਨਪਸੰਦ ਰਾਹਾਂ ਤੇ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਤ ਤੇ ਅਭਿਆਸ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਨਿਰਕਾਰ ਜਲ ਤੋਂ ਬੁਲਬੁਲੇ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਨੇਕ ਮਤ, ਜੋ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹਨ, ਮਨ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਮਨ ਹੀ ਇਹਨਾਂ ਸਭ ਮਤਾਂ ਦਾ ਇਕੋ ਸਰੋਤ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਸਭ ਰਤਨਾਂ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ। ਨੀਮ ਦੇ ਫਲ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੌੜੇ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਤਾਪ ਤੇ ਠੰਡ, ਨਾ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੇ ਅੱਗ—ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਨ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਮਨ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤੀ ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਹੀ ਉਹ ਆਨੰਦ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਦੀ ਇਸ ਨਾਸ਼ਵੰਤ ਜਗਤ ਨਾਲ ਲਗਨ ਛੱਡ ਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਤੋਂ ਉਪਜਣ ਵਾਲੇ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਲਾਚਾਰ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ, ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਜੋ ਕੁਝ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਨ ਪਵਿੱਤਰ, ਨ ਅਸਲੀ, ਨ ਭ੍ਰਮ ਜਾਂ ਡਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਮੰਨੋ; ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਬੰਧਨ ਕਲਪਨਾ ਨਾ ਕਰੋ। ਇਹੀ ਮਾਇਆ ਹੈ, ਇਹੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਹੈ, ਇਹੀ ਕਲਪਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਡਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਗਿਆਨੀ ਜਿਹਨੂੰ ਕਰਮ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮਨ ਦੀ ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਹੀ ਹੈ। ਜਾਨ ਲਵੋ ਕਿ ਦਰਸ਼ਕ ਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਮਨ ਦੀ ਭਟਕਣਾ ਹੈ; ਇਹ ਝੂਠ ਹੈ, ਸਿਰਫ਼ ਭੁਲਾਵਾ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਾ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਖੇਡਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਵਿਅਸਤਾ ਆਪੇ ਹੀ ਆਤਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਵਾਂਗ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਹੀ ਸੰਸਾਰਕ ਮਦਿਰਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਅਗਿਆਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਜਗਤ ਕਦੇ ਭਲਾ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਅੰਨ੍ਹਾ ਮਨੁੱਖ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਕਲਪਨਾ ਰਾਹੀਂ ਆਪੇ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਰੁੱਖ; ਤੇ ਜਦੋਂ ਕਲਪਨਾ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਆਪੇ ਹੀ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਗਿਆਨੀ, ਜਦੋਂ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਅਕਲਪਨ ਰਾਹੀਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਵਿਵੇਕ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਰਾਹੀਂ, ਇਹ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਭ ਵਸਤੂਆਂ ਤੋਂ ਵੈਰਾਗਯ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਥਿਰਤਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਝੂਠ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ—ਜੋ ਫਰਕ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ—ਉਹੀ ਆਤਮਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਾ ਅਸਤੀ ਹੈ, ਨਾ ਅਨਸਤੀ, ਨਾ ਸੁਖ, ਨਾ ਦੁੱਖ। ਉਹ ਹਾਲਤ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਅੰਦਰੋਂ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਣ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਮਨ ਜਾਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਰਾਹੀਂ। ਉਹ ਜੋ ਅਨੇਕਾਂ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਅਛੂਤਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਨਾਲ ਅਛੂਤਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੀ ਵਿੱਚ ਸੱਪ ਦਾ ਭ੍ਰਮ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਬੰਧਨ ਦਾ ਭ੍ਰਮ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਬੰਧਨ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਕੁਝ ਕਲਪਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਹੋਰ ਕਲਪਨਾ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਕਲਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਓਹੀ ਚੀਜ਼ ਹੋਰਤਾ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਝੂਠਾ ਨਹੀਂ, ਬਿਨਾ ਜਤਨ, ਸ਼ਰਤਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਤੇ ਭਟਕਣ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ—ਉਸਨੂੰ ਐਸਾ ਕਲਪ ਕੇ, ਉਹ ਸੁਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਖਾਲੀ ਝੋਪੜੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਹੋਣ ਦਾ ਡਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਾਲੀ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਬੰਧਨ ਦਾ ਡਰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਝੋਪੜੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸ਼ੇਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ; ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਜਾਂਚੀਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੰਸਾਰਿਕ ਬੰਧਨ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਇਹ ਧਾਰਨਾ—‘ਇਹ ਜਗਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ’—ਭ੍ਰਮ ਵਾਂਗ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮ ਦੀ ਲੋਇਣ ਵਿੱਚ ਪਰਛਾਵਾਂ ਭਟਕਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਲਪਨਾ ਕਰਕੇ, ਜੀਵ ਲਈ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਅਸਤੀ ਅਤੇ ਅਨਸਤੀ, ਭਲਾ ਤੇ ਮਾੜਾ, ਪਲ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਜਾਂ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਅਸਲ ਤੇ ਝੂਠ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਮਾਂ ਨੂੰ ਪਤਨੀ ਸਮਝ ਕੇ ਗਲ ਲਾ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਤਨੀ ਵਾਂਗ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਵਿਵਾਹਿਕ ਸੁਖ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਨੂੰ ਮਾਂ ਸਮਝ ਕੇ ਗਲ ਲਾ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਰੁਝਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਸਤੂਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫਲ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ, ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਸੁਭਾਵ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦੇ।