ਰਾਮ ਜੀ, ਇਸ ਵੇਲੇ ਤੁਹਾਡਾ ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਜਦੋਂ ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੋਵੇਗਾ, ਉਦੋਂ ਇਸ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਜਦੋਂ ਅੰਤ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਵੇ, ਤਦ ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਪੁੱਛੋ, ਤਾਂ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਐਵੇਂ ਖੁਲ੍ਹਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਹਥੇਲੀ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਆਵਲਾ ਸਾਫ਼ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਤੁਹਾਡਾ ਸਵਾਲ ਅੰਤ ਸਮੇਂ ਤੇ ਹੀ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਕਿਲ ਦੀ ਬੋਲੀ ਵਰਖਾ ਵਿੱਚ ਸੁਹਾਵਣੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਹੰਸ ਦੀ ਧੁਨੀ ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ। ਜਿਵੇਂ ਬਦਲਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਸਮਾਨ ਦੀ ਨੀਲੀਅਤ ਸੁੰਦਰ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਵਰਖਾ ਵਿੱਚ ਉਹ ਗਾੜ੍ਹੇ ਬਦਲਾਂ ਕਰਕੇ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁਣ ਮਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੁੰਦਰ ਚਰਚਾ ਆਰੰਭ ਹੋਈ ਹੈ। ਰਾਮ ਜੀ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਹੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਹੈ ਜੋ ਕਰਮ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਇਸ ਨੂੰ ਏਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਸੁਣੋ, ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕੋਣ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮਨ ਜਿਸ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਓਹੋ ਹੀ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਸੁਗੰਧਿਤ ਬਦਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰ ਕੇ ਉਹੀ ਗੰਧ ਲੈ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਨ ਜਿਸ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਤੇ ਕਲਪਨਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ, ਉਹ ਅੰਦਰੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਓਸੇ ਰੰਗ ਵਿਚ ਰੰਗ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਉਸ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨੂੰ ਧਾਰ ਕੇ, ਉਸ ਦਾ ਸੁਆਦ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਰੀਰ, ਬੁੱਧੀ ਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਵੀ ਓਸੇ ਨਾਲ ਇੱਕਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਰਾਮ ਜੀ, ਸਰੀਰ ਵੀ ਮਨ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਮਨ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਸੁਗੰਧ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਗਿਆਨ ਇੰਦਰੀਆਂ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਦ ਕਰਮ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਚਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਧੂੜ ਉੱਡਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਰਮ ਇੰਦਰੀਆਂ ਉਤਸ਼ੇਪਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਰਮ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਤੇ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਨਾਲ ਉੱਡੀ ਧੂੜ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕਰਮ ਮਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਮਨ ਨੂੰ ਕਰਮ ਦਾ ਬੀਜ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਹਿਕ। ਮਨ ਜਿਸ ਭਾਵ ਨੂੰ ਪੱਕੀ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਦੀ ਚਲ, ਜਿਸਨੂੰ ਕਰਮ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਵਧਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਆਪਣੇ ਮਨ-ਚਾਹੇ ਫਲ ਵਾਲਾ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਸੁਆਦ ਲੈ ਕੇ, ਓਸਦੇ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਜਿਸ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਸੱਚੀ ਚੀਜ਼ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਯਕੀਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹੀ ਸਰਵੋਤਮ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਜਿਹੜੇ ਮਨ ਆਪਣੇ ਸਮਝ ਨਾਲ ਪੱਕੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਦਾ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਜਾਂ ਮੋਖ ਦੀ ਹੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਪਿਲ ਦਰਸ਼ਨ ਵਾਲੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਮਤ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹਦੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਵਿਚਾਰ ਵੀ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੋਖ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ, ਇਸ ਲਈ ਆਪਣੇ ਮਤ ਨੂੰ ਪੱਕੇ ਰਹਿ ਕੇ ਪ੍ਰਚਾਰਦੇ ਹਨ। ਵੇਦਾਂਤ ਅਚਾਰਯ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਵਿੱਚ ਪੱਕੀ ਹੋਈ ਹੈ ਕਿ "ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ," ਆਪਣੇ ਮਤ ਨੂੰ ਤਰਕ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦੀ, ਇਸ ਲਈ ਆਪਣੀ ਮਤ ਨੂੰ ਪੱਕੇ ਰਹਿ ਕੇ ਪ੍ਰਚਾਰਦੇ ਹਨ। ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਮਤ ਵਾਲੇ, ਆਪਣੀ ਹੀ ਧਾਰਨਾ ਰੂਪ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਮਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੋਰ ਜਿਹੜੇ ਆਰਹਤ ਆਦਿਕ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਆਪਣੇ ਮਨ-ਚਾਹੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਤ ਤੇ ਆਚਰਨ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਅਕਰਨ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਬੁਲਬਲੇ ਉਠਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਤ, ਹਰੇਕ ਦੀ ਪੱਕੀ ਧਾਰਨਾ ਤੋਂ, ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਬਲਵਾਨ ਰਾਮ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਤ ਮਨ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਸਾਰੇ ਰਤਨਾਂ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ। ਨਾ ਨੀਮ ਦੇ ਫਲ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਕੌੜੇ ਹਨ, ਨਾ ਤਾਪ ਤੇ ਠੰਢ, ਨਾ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੇ ਅੱਗ; ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਹੋ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਅਕਲਪਿਤ ਆਨੰਦ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਮਨ ਨੂੰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਦੀ ਜਗਤ ਰੂਪ ਮਿਥਿਆ ਆਸक्ति ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਤੋਂ ਪੀੜਾ ਤੇ ਸੁਖ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਲਾਚਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਿੱਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਨਾ ਮੈਲਾ, ਨਾ ਅਸੱਤ, ਨਾ ਭਰਮਜਨਕ, ਨਾ ਡਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਮੰਨ; ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿੱਖਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹਣ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾ ਕਰ। ਇਹੀ ਮਾਇਆ ਹੈ, ਇਹੀ ਅਗਿਆਨਤਾ, ਇਹੀ ਕਲਪਨਾ ਹੈ ਤੇ ਇਹੀ ਡਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਗਿਆਨੀ ਜਿਹੜਾ ਕਰਮ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮਨ ਦੀ ਉਸ ਨਾਲ ਇੱਕਤਾ ਹੈ। ਜਾਣ ਲਉ ਕਿ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਦੇਖਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਮਨ ਦਾ ਭਰਮ ਹੈ; ਇਹ ਝੂਠ ਹੈ, ਸਿਰਫ਼ ਭੁੱਲ-ਭੁੱਲਾਵੇ ਲਈ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਾ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਖੇਡਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਵਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋਣਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਮਦ ਰੂਪ ਅਗਿਆਨਤਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਅਗਿਆਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਦੇ ਭਲਾਈ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਅੰਨ੍ਹਾ ਮਨੁੱਖ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਆਪ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਰੁੱਖ; ਤੇ ਜਦੋਂ ਕਲਪਨਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਗਿਆਨੀ, ਜਦੋਂ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਅਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਤੇ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ, ਇਹ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਵੈਰਾਗ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਅਡੋਲਤਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਸੱਚੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸਾਫ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਅਸੱਤ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਾ ਅਸੱਤ ਹੈ, ਨਾ ਸਤ, ਨਾ ਸੁਖ, ਨਾ ਦੁੱਖ। ਉਹ ਹਾਲਤ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਅੰਦਰੋਂ ਸ਼ੁੱਧ ਸਤਤਾ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਕਲਪਨਾ ਰਾਹੀਂ, ਨਾ ਮਨ ਜਾਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਰਾਹੀਂ, ਉਹੀ ਹਾਲਤ ਹੈ। ਉਹ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ, ਅਨੇਕ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਅਸਪ੍ਰਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਬਦਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ। ਇਹ ਹੈ ਮਨ ਅਤੇ ਕਰਮ ਦੀ ਅਸਲ ਗੁਥੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਚਰਚਾ ਹੁਣ ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੁਲ੍ਹ ਰਹੀ ਹੈ।