ਰਾਮਾ ਜੀ, ਇਹ ਮਨ ਹੀ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਕਾਰਨ, ਕਰਤਾ ਅਤੇ ਮੂਲ ਹੈ। ਮਨ ਆਪਣੀ ਹੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਰਾਹੀਂ, ਜੋ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਅਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਫੈਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਹੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮਨ ਨੂੰ ਚੰਗੇ ਰਾਹ ਤੇ ਲਗਾਉਣਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਮਨ ਦੀ ਜਿੱਤ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਸਰੀਰ ਹੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਰੀਰ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਵੱਡੀ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਬੀਜ ਰੂਪ ਤੱਤ ਕਿਵੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ ਕਈ ਸਰੀਰਾਂ ਦਾ ਉਤਪੱਤੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ? ਇਸ ਕਰਕੇ, ਮਨ ਹੀ ਅਸਲ ਜੀਵ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਵੀ ਮਨ ਦਾ ਹੀ ਰੂਪ ਹੈ। ਜੋ-ਜੋ ਮਨ ਵਿਚ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਚੀਜ ਝੂਠੀ ਨਹੀਂ, ਆਸਾਨ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਹਾਲਤ ਜਾਂ ਸ਼ਰਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਭਟਕਾਵੇ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੈ—ਉਸ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਚਿੰਤਨ ਕਰੋ, ਤਾ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕੋ। ਮਨ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਸਰੀਰ ਕੋਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਰੂਪ ਕੋਲ ਨਹੀਂ; ਮਨ ਦੂਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਰਾਮਾ, ਆਪਣਾ ਮਨ ਸੱਚ ਵਲ ਲਿਆਉ ਅਤੇ ਝੂਠ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇ। ਜੋ ਚੀਜ ਦਿਸ਼ਾ, ਸਮਾਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਪਾਬੰਦੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਸਦੀਵੀ ਤੇ ਦੁੱਖ ਰਹਿਤ ਹੈ—ਉਸ ਵਿਚ ਇਹ ਮਨ, ਜੋ ਮਲਿਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ? ਜਦਕਿ ਉਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ—ਨਾ ਭੂਤਕਾਲ, ਨਾ ਭਵਿੱਖ—ਤਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕਿਹੜੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਕਿਵੇਂ ਜਾਂ ਕਿੱਥੇ ਕੋਈ ਦਾਗ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਵਾਹ ਰਾਮਾ! ਹੁਣ ਤੇਰਾ ਮਨ ਮੋਖ ਲਈ ਯੋਗ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਵਿਵੇਕ ਦੀ ਧਾਰਾ ਵਹਿ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਫੁੱਲ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਸੁੰਦਰ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਤੇਰਾ ਮਨ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਦੀ ਜਾਂਚ ਵਿਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚੇਗਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪਰ ਰਾਮਾ, ਹੁਣ ਤੇਰਾ ਇਹ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਨਤੀਜੇ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ, ਤਦੋਂ ਇਹ ਸਵਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਨਤੀਜੇ ਵੇਲੇ, ਜਦ ਤੂੰ ਇਹ ਪੁੱਛੇਗਾ, ਤਦ ਤੈਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਸਾਫ਼ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਅੰਮਲਾ ਫਲ ਹਥੇਲੀ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਹੋਵੇ। ਤੇਰਾ ਸਵਾਲ ਨਤੀਜੇ ਵੇਲੇ ਹੀ ਚਮਕੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਇਲ ਦੀ ਕੂਕ ਮੀਂਹ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਹੰਸ ਦੀ ਧੁਨ ਪਤਝੜ ਵਿੱਚ ਸੁਹਾਵਣੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਮੀਂਹ ਦੇ ਮੌਸਮ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਸਮਾਨ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਨੀਲਾਪਨ ਸੁੰਦਰ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਮੀਂਹ ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਨੀਲਾਪਨ ਮੋਟੇ, ਬਿਨਾ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਬੱਦਲਾਂ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਖੋਜ ਵਾਲਾ ਉੱਤਮ ਵਿਸ਼ਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ; ਸੁਣ, ਰਾਮਾ, ਕਿ ਸਭ ਜੀਵ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਰਾਹੀਂ ਕਿਵੇਂ ਜੰਮਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ, ਜੋ ਮਨ ਦੀ ਚਲਚਲਤਾ ਹੈ, 'ਕਰਮ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਾਰੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਇੱਛੁਕ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸੁਣ, ਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲੇ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਮਨ ਜਿਸ ਵੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਸੁਗੰਧੀ ਵਾਲੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਉਹੀ ਸੁਗੰਧੀ ਲੈ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਜਿਸ ਚੀਜ ਨੂੰ ਮਨ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰ ਕੇ, ਮਨ ਅੰਦਰੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਸੇ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਰੰਗ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਮਨ ਕਿਸੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨੂੰ ਪਕੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹੀ ਸੁਆਦ ਤੁਰੰਤ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ, ਸਰੀਰ, ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਉਹ ਉਸੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ, ਰਾਮਾ, ਸਰੀਰ ਵੀ ਮਨ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਇਹ ਮਨ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਸੁਗੰਧ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਉਹੀ ਸੁਗੰਧ ਲੈ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਗਿਆਨ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀ ਗਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ, ਰਾਮਾ, ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਧੂੜ ਚਲਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਤਾਕਤ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਕਰਮ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਨਾਲ ਉੱਡੀ ਧੂੜ ਦਾ ਬੱਦਲ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕਰਮ ਮਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਮਨ ਕਰਮ ਦਾ ਬੀਜ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਹਸਤੀਆਂ ਅਟੂਟ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ। ਮਨ ਜੋ ਵੀ ਅਵਸਥਾ ਅਪਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਪੱਕੀ ਅਭਿਆਸ ਰਾਹੀਂ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਮ ਦੀ ਚਲਚਲਤਾ ਵਧਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਨ ਜੋ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਫਲ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ, ਉਸੇ ਸੁਆਦ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਕੇ, ਮਨ ਉਸੇ ਨਾਲ ਬੰਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਜਿਸ ਵੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਸ ਲਈ ਅਸਲ ਵਸਤੂ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਮਨ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਸੱਚਮੁੱਚ, ਮਨ ਜੋ ਆਪਣੇ ਸਮਝ ਰਾਹੀਂ ਪੱਕਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਧਰਮ, ਧਨ, ਕਾਮ ਜਾਂ ਮੋਖ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਪਿਲ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਵਾਲੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੀ ਮਤ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਹੜੀਆਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਇਵੇਂ ਹੀ ਬਣੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦੀ, ਇਸ ਲਈ ਆਪਣੇ ਹੀ ਮਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਚਾਰਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਅਭਿਆਸ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਤੇ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਵੈਦਾਂਤ ਦੇ ਆਚਾਰਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ 'ਸਭ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ' ਵਿਚ ਪੱਕੀ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਮਤ ਨੂੰ ਤਰਕ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ-ਸੰਯਮ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ, ਇਸ ਲਈ ਆਪਣੇ ਮਤ ਤੇ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਮਤ ਵਾਲੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਬਣਾਈ ਹੋਈ ਸੋਚ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣਾ ਮਤ ਪ੍ਰਚਾਰਦੇ ਹਨ, ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਅਭਿਆਸ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਤੇ। ਹੋਰ ਲੋਕ, ਜਿਵੇਂ ਆਰਹਤ ਆਦਿ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਪਸੰਦ ਅਤੇ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਤ ਅਤੇ ਅਭਿਆਸ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਵਿਲੱਖਣ ਢੰਗ ਨਾਲ। ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਂਤ, ਬਿਨਾ ਕਾਰਨ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ 'ਚ ਬੁਲਬੁਲੇ ਉੱਠਦੇ ਹਨ, ਇਵੇਂ ਹੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਤ, ਜੋ ਮਨ ਵਿਚ ਪੱਕੇ ਹਨ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਠਦੇ ਹਨ। ਰਾਮਾ, ਮਨ ਹੀ ਸਾਰੇ ਮਤਾਂ ਦਾ ਇੱਕੋ ਮੂਲ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਸਾਰੇ ਰਤਨਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ। ਨਾ ਨਿੰਮ ਦੇ ਫਲ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੌੜੇ ਹਨ, ਨਾ ਹੀ ਗਰਮੀ-ਠੰਢ, ਨਾ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਅਤੇ ਅੱਗ; ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਨ ਦੀ ਸੋਚ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਉਹ ਅਕ੍ਰਿਤ੍ਰਿਮ ਆਨੰਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰੋ; ਮਨ ਨੂੰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰੋ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਨੰਦ ਮਿਲ ਜਾਵੇਗਾ। ਮਨ ਦੀ ਲਗਨ ਨੂੰ ਇਸ ਝੂਠੀ, ਨਾਸਤਿਕ ਦੁਨੀਆ ਤੋਂ ਹਟਾ ਲਵੋ; ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਫਸ ਕੇ ਮਨ ਬੇਬਸੀ ਨਾਲ ਘਸੀਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਅਪਵਿਤ੍ਰ, ਝੂਠਾ, ਭ੍ਰਮ ਜਾਂ ਡਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਨਾ ਸਮਝੋ; ਰਾਮਾ, ਪਵਿੱਤਰ ਆਤਮਾ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਬੰਧਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਵੀ ਨਾ ਕਰੋ।