ਜਦੋਂ ਜੀਵਨ-ਤੱਤ ਹਵਾ ਵਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਸਮਾਨ ਵਾਂਗ ਅੰਦਰਲੇ ਖਾਲੀ ਪਾਸੇ ਚਲਚਲਾਹਟ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਪਾਣੀ ਵਲੋਂ ਘੇਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅੰਦਰ ਹੀ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀ ਗੜਬੜ ਅਤੇ ਹੋਰ ਐਸੀਆਂ ਹੀ ਹਾਲਤਾਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਫੁੱਲ ਵਾਂਗ ਅੰਦਰੋਂ ਆਨੰਦ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪਿੱਤ ਆਦਿ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਜਕੜ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਅੰਦਰੋਂ ਅੱਗ, ਗਰਮੀ ਆਦਿ ਦੀ ਭਾਰੀ ਗੜਬੜ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਬਾਹਰ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਜਦੋਂ ਲਹੂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਬਾਹਰਲੇ ਸਥਾਨਾਂ ਅਤੇ ਸਮਿਆਂ ਨੂੰ ਲਾਲ ਰੰਗ ਵਿਚ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਕਰਕੇ ਉਥੇ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਵੀ ਸੰਸਕਾਰ ਜਾਂ ਧਾਰਨਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਇਹ ਮਨ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੌਂਦੇ ਸਮੇਂ ਅੰਦਰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਹਵਾ ਨਾਡੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਮਨ ਨੂੰ ਚਲਚਲ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਬਾਹਰਲੇ ਪਾਸੇ ਵੀ ਵੇਖਦਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਨਾਡੀਆਂ ਲਗ ਨਹੀਂ ਰਹੀਆਂ ਤੇ ਮਨ ਅੰਦਰੋਂ ਅਡੋਲ ਹੈ, ਤਾਂ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਤਜਰਬਾ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਨੂੰ ਹੀ ਸੁਪਨਾ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੱਗੀਆਂ ਹੋਣ ਤੇ ਮਨ ਬਾਹਰਲੇ ਵਿਅਪਾਰਾਂ ਕਰਕੇ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਅਵਸਥਾ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ 'ਜਾਗਰਤ' ਆਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ, ਇਹ ਸਭ ਜਾਣ ਕੇ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ, ਇੱਥੇ ਹੀ ਸੱਚ ਵਿਚ ਟਿਕ ਜਾ; ਇਸ ਝੂਠੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਮੌਤ, ਦੁੱਖ ਜਾਂ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਵਲ ਧਿਆਨ ਨਾ ਕਰ। ਮਨ ਜੋ ਕੁਝ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪੱਕੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਲੋਹਾ ਅੱਗ ਨਾਲ ਛੂਹ ਕੇ ਅੱਗ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਹੋਣ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਣ, ਫੜਨ ਜਾਂ ਛੱਡਣ ਦੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ—all ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਹਨ; ਨਾ ਇਹ ਸੱਚੀਆਂ ਹਨ, ਨਾ ਝੂਠੀਆਂ, ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਦੀ ਚੰਚਲਤਾ ਕਰਕੇ ਉੱਠਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਮਨ ਹੀ ਕਾਰਨ, ਕਰਤਾ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਹੀ ਇਹ ਵਿਅਪਕ ਸੰਸਾਰ ਹੈ, ਤੇ ਮਨ ਹੀ ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ ਫੈਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਮਨ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਚੰਗੇ ਰਸਤੇ ਪਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਮਨ ਦੀ ਹੀ ਜਿੱਤ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਸਰੀਰ ਹੀ ਸਰੀਰ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਬੁੱਧੀਯੁਕਤ ਬੀਜ ਕਿਵੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਅਨੇਕਾਂ ਸਰੀਰ ਬਣਾਉਂਦਾ? ਇਸ ਲਈ, ਮਨ ਹੀ ਅਸਲ ਮਨੁੱਖ ਹੈ, ਤੇ ਸਰੀਰ ਵੀ ਮਨ ਹੀ ਹੈ; ਜਿਸ-ਜਿਸ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਇਹ ਬਣਿਆ, ਉਹੀ ਇਹ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਕੁਝ ਝੂਠਾ ਨਹੀਂ, ਸੁਖਮ, ਨਿਰਪੇਖ ਤੇ ਗੜਬੜ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ—ਉਸ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ; ਤੂੰ ਸੱਚ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਵੇਂਗਾ। ਮਨ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਸਰੀਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਰੂਪ ਦੇ ਨਹੀਂ; ਮਨ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ। ਮਨ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਸੱਚ ਵੱਲ ਲੈ ਆ, ਹੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ, ਤੇ ਝੂਠ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇ। ਜੋ ਚੀਜ਼ ਦਿਸ਼ਾ, ਸਮਾਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸੀਮਾ ਨਾਲ ਬੱਝੀ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਤੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ—ਉਸ ਵਿਚ ਇਹ ਮਨ ਨਾਂਵ ਵਾਲੀ ਮਲੀਨ ਚੇਤਨਾ ਕਿਵੇਂ ਉੱਠੀ? ਜਦਕਿ ਉਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ—ਨਾ ਪਿਛਲਾ, ਨਾ ਅੱਗਾ—ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕਿਵੇਂ, ਕਿੱਥੇ ਕੋਈ ਦਾਗ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ, ਹੇ ਰਾਮਾ! ਹੁਣ ਤੇਰਾ ਮਨ ਮੁਕਤੀ ਯੋਗ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਉੱਤਮ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਬਾਗ ਵਿਚ ਖਿੜਿਆ ਹੋਇਆ ਫੁੱਲ। ਤੇਰਾ ਮਨ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਤੇ ਪਿੱਛੋਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਵਿਚ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵੇਗਾ, ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਆਦਿ ਨੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਪਰ, ਰਾਮਾ, ਹੁਣ ਤੇਰਾ ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ; ਜਦੋਂ ਨਿਸਕਰਸ਼ ਦੱਸਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਦੋਂ ਇਹ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਨਿਸਕਰਸ਼ ਵੇਲੇ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਪੁੱਛੀਂ; ਤਦੋਂ, ਆਂਵਲੇ ਫਲ ਵਾਂਗ ਤੇਰੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਸਾਫ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਤੇਰਾ ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨਿਸਕਰਸ਼ ਵੇਲੇ ਚਮਕ ਉਠੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਇਲ ਦੀ ਕੂਕ ਵਿੱਖੇ ਮੀਂਹ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿਚ ਸੁਹਾਵਣੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਹੰਸ ਦੀ ਧੁਨ ਪਤਝੜ ਵਿਚ। ਮੀਂਹ ਮੁਕਣ ਉੱਤੇ ਅਸਮਾਨ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਨੀਲਤਾ ਸੋਹਣੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਮੀਂਹ ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਮੋਟੇ, ਨਿਰਾਕਾਰ ਬੱਦਲਾਂ ਕਰਕੇ ਹੈ। ਹੁਣ ਮਨ ਦੀ ਇਹ ਉੱਤਮ ਛਾਣਬੀਣ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਹੈ; ਹੇ ਉੱਚ ਕੁਲ ਵਾਲੇ, ਸੁਣ ਕਿ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਕਿਵੇਂ ਇਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਜੰਮਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਮਨ ਦੀ ਚਲਚਲਾਤੀ ਲੀਲਾ ਹੈ, 'ਕਰਮ' ਆਖਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਜਿਵੇਂ ਸਾਰੇ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਸੁਣ ਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਕਰਕੇ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਲੋਕ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਮਨ ਜਿਸ ਵੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦਾ, ਉਹੀ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਖੁਸ਼ਬੂ ਵਾਲੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਉਹੀ ਸੁਗੰਧ ਲੈ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਉਸੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਕੇ ਤੇ ਕਲਪਨਾ ਕਰਕੇ, ਮਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਉਸੀ ਰੰਗ ਵਿਚ ਰੰਗ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨੂੰ ਅਪਣਾਕੇ, ਉਥੇ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਸੁਆਦ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ, ਸਰੀਰ, ਬੁੱਧੀ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵਿਚ ਵੀ, ਮਨ ਉਸ ਨਾਲ ਇਕਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਸਰੀਰ ਮਨ ਨਾਲ ਹੀ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਮਨ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਸੁਗੰਧ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਉਹੀ ਸੁਗੰਧੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਗਿਆਨ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਚਲ ਰਹੀਆਂ ਹੋਣ, ਹੇ ਵੀਰ, ਤਾਂ ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਵਿਚ ਧੂੜ ਉੱਡਦੀ ਹੋਵੇ। ਜਦੋਂ ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਭੜਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿਖਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਕਰਮ ਫਿਰ ਵਿਅਪਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਨਾਲ ਧੂੜ ਦਾ ਗੁੱਛਾ ਉੱਡਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕਰਮ ਮਨ ਤੋਂ ਉਪਜਦਾ ਹੈ; ਮਨ ਹੀ ਕਰਮ ਦਾ ਬੀਜ ਹੈ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਫੁੱਲ ਤੇ ਸੁਗੰਧ। ਮਨ ਜਿਸ ਵੀ ਵਿਰਤੀ ਨੂੰ ਪੱਕੀ ਸਾਧਨਾ ਨਾਲ ਅਪਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਗਤੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਕਰਮ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਆਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਨ ਲਗਨ ਨਾਲ ਉਹੀ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ, ਜਲਦੀ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਸੁਆਦ ਲੈ ਕੇ, ਉਹੀ ਫਿਰ ਉਸ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਜਿਸ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦਾ, ਉਸੀ ਨੂੰ ਉਹ ਅਸਲ ਵਸਤੁ ਸਮਝਦਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹੀ ਸਰਵੋਤਮ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਪੱਕਾ ਨਿਸਚੇ ਕਰ ਲਿਆ, ਉਹ ਸਦਾ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਜਾਂ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਜਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਪਿਲ ਮਤ ਵਾਲੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਮਤ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਵਿਚ ਜੋ ਮਤ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਇੰਝ ਹੀ ਰਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦੀ, ਇਸ ਲਈ ਆਪਣੇ ਮਤ ਨੂੰ ਹੀ ਦੱਸਦੇ ਤੇ ਆਪਣੇ ਨਿਸ਼ਚਿਆਂ ਤੇ ਸਥਿਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਨ ਦੀ ਹੀ ਲੀਲਾ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਮਨ ਅਸਲ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੱਚ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।