ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮਹਾਨ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਰਾਮਾ ਨੂੰ ਇਹ ਗਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਅੱਖਾਂ ਆਦਿ ਰਾਹੀਂ ਚੇਤਨਾ ਬਾਹਰ ਵਲ ਵਗਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਅੰਦਰੋਂ ਹੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਅਤੇ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਅਵਸਥਾ ਜਾਗਣ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਜਾਗਣ ਦੀ ਲੜੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਸੁੱਤੀ ਅਵਸਥਾ ਕਿਵੇਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ, ਕਰਮ ਜਾਂ ਬੋਲਣ ਰਾਹੀਂ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਕੋਈ ਹਲਚਲ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਾਣ ਸ਼ਾਂਤ, ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅੰਦਰਲੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਵਿੱਚ ਸੰਤੁਲਨ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦਿਲ ਵੀ ਅਡੋਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਰਹਿਤ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਦੀਵਾ ਆਪਣੇ ਹੀ ਤੇਜ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਚੇਤਨਾ ਨਾ ਤਾਂ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਗਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅੱਖਾਂ ਆਦਿ ਰਾਹੀਂ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ। ਜਿਵੇਂ ਤਿਲ ਦੇ ਬੀਜ ਵਿੱਚ ਤੇਲ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਿਮ ਵਿੱਚ ਠੰਢ ਦੀ ਮਹਿਸੂਸ, ਜਾਂ ਘਿਉ ਵਿੱਚ ਤੇਲਪਨ ਦੀ ਚੇਤਨਾ—ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵ ਅੰਦਰੋਂ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਜੀਵ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸੁਖਸ਼ਮ ਹਿੱਸੇ ਵਾਂਗ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੁਖ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸੁੱਤੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਪਰਵੈਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਵਸਥਾ ਸ਼ਾਂਤ, ਹੌਲੀ ਸਾਹਾਂ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਬਾਹਰਲੀ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਮਨ ਦੀ ਚਲਾਕੀ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ, ਜਾਗਣ, ਸੁਪਨੇ ਅਤੇ ਸੁੱਤੀ ਤਿੰਨੋ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਾਗਰੂਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਣ ਵਾਤਾਵਰਨ, ਸੁੱਤੀ ਅਵਸਥਾ ਵਾਂਗ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਫਿਰ ਹਲਕਾ ਜਿਹਾ ਉਤਸ਼ਾਹ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹੀ ਪ੍ਰਾਣ ਹੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ, ਇਹੀ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਨ ਵਜੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਜਾਲ, ਜੋ ਅੰਦਰਲੇ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਉਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੰਦਰ-ਅੰਦਰ, ਹਿੱਸਾ-ਹਿੱਸਾ, ਕਦੇ-ਕਦੇ, ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ, ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਵੱਡਾ ਰੁੱਖ ਬੀਜ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਣ ਵਾਤਾਵਰਨ ਵਧੇਰੇ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਆਤਮਾ ਅੰਦਰਲੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਿਲਚਲ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੀਵ ਅੰਦਰ ਹੀ ਪਾਣੀ ਆਦਿ ਦੀ ਗੜਬੜ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫੁੱਲ ਵਾਂਗ ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪਿੱਤ ਆਦਿ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅੰਦਰੋਂ ਅੱਗ, ਗਰਮੀ ਆਦਿ ਦੀ ਗੜਬੜ ਬਾਹਰਲੇ ਜਿਹੀ ਤੀਬਰਤਾ ਨਾਲ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਲਹੂ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਬਾਹਰਲੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਸਮਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤਜ਼ਰਬੇ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਹਥੇ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੀਵ ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਸੰਸਕਾਰ ਲੈ ਕੇ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਅੰਦਰ ਹੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਣ ਵਾਤਾਵਰਨ ਨਾਡੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਇੰਦਰਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਬਾਹਰ ਵੇਖਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਨਾਡੀਆਂ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਅੰਦਰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਪਨਾ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੱਗੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਮਨ ਬਾਹਰਲੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨਾਲ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਾਗਣੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ, ਇਹ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ, ਇਹ ਸਭ ਜਾਣ ਕੇ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ, ਸੱਚ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕ ਜਾ; ਇਸ ਮਿਥਿਆ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮੌਤ, ਦੁੱਖ ਜਾਂ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਦੁਸ਼ਪਰਭਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਨਾ ਕਰ। ਜੋ ਕੁਝ ਮਨ ਪੱਕੀ ਨਿਸ਼ਚਾ ਨਾਲ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਲੋਹਾ ਅੱਗ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਨਾਲ ਅੱਗ ਵਰਗਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੀਵਨ, ਅਸਤਿਤਵ ਤੇ ਅਨਸਤਿਤਵ, ਫੜਨ ਤੇ ਛੱਡਣ—all ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਹੈ; ਇਹ ਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸਲ ਹਨ, ਨਾ ਝੂਠ, ਸਗੋਂ ਮਨ ਦੀ ਚੰਚਲਤਾ ਕਰਕੇ ਉਪਜਦੇ ਹਨ। ਮਨ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਕਾਰਨ, ਕਰਤਾ ਅਤੇ ਕਾਰਨ ਹੈ; ਇਹੀ ਮਨ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੀ ਵਿਅਕਤੀਗਤਤਾ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਵਿਆਪਕਤਾ ਫੈਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਮਨ ਹੀ ਜੀਵ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਮਨ-ਵਿਜੈ ਕਰਕੇ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਸਰੀਰ ਹੀ ਸਰੀਰ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਮਹਾਨ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਬੀਜ ਕਿਵੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ ਕਈ ਸਰੀਰ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦਾ? ਇਸ ਲਈ ਮਨ ਹੀ ਅਸਲ ਜੀਵ ਹੈ, ਸਰੀਰ ਤਾਂ ਮਨ ਦਾ ਹੀ ਰੂਪ ਹੈ; ਇਹ ਜਿਸ-ਜਿਸ ਚੀਜ਼ ਤੋਂ ਬਣਿਆ, ਉਹੀ ਉਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਝੂਠ ਨਹੀਂ, ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ, ਸ਼ਰਤਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਤੇ ਭਰਮ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੈ—ਉਸ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੋਚੋ, ਤੂੰ ਸੱਚ ਨੂੰ ਪਾ ਲਵੇਂਗਾ। ਮਨ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਤੱਕਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਰੂਪ ਨੂੰ; ਮਨ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਇਥੇ ਹੀ ਸੱਚ ਵਲ ਲੈ ਆ, ਤੇ ਝੂਠ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇ। ਜੋ ਅਸীম, ਕਾਲ, ਦਿਸ਼ਾ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ—ਉਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮਨ ਵਾਂਗ ਫਿੱਕਾ ਗਿਆਨ ਕਿਵੇਂ ਉਪਜਿਆ? ਜਦੋਂ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਪੁਰਾਣਾ, ਨਾ ਨਵਾਂ, ਤਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕਿੱਥੇ, ਤੇ ਕਿਹੜੀ ਮੈਲ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ, ਹੇ ਰਾਮਾ! ਹੁਣ ਤੇਰਾ ਮਨ ਮੁਕਤੀ ਯੋਗ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਹ ਉੱਚੀ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਫੁੱਲ। ਤੇਰਾ ਮਨ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਤੇ ਬਾਅਦ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵੇਗਾ ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਤੇ ਹੋਰ ਮਹਾਨ ਜੀਵਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਪਰ ਰਾਮਾ, ਹੁਣ ਤੇਰਾ ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ; ਜਦੋਂ ਨਿਸਕਰਸ਼ ਆਉਣ ਲੱਗੇਗਾ, ਫਿਰ ਇਹ ਪੁੱਛੀ ਜਾਵੇ। ਨਿਸਕਰਸ਼ ਵੇਲੇ ਪੁੱਛੇਂਗਾ ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਤੇਰੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਆਵਲੇ ਦੇ ਫਲ ਵਾਂਗ ਸਾਫ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਤੇਰਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨਿਸਕਰਸ਼ ਵੇਲੇ ਹੀ ਚਮਕੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਇਲ ਦੀ ਬੋਲਾਈ ਵਧੀਆ ਮੀਂਹ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਹੰਸ ਦੀ ਗੀਤ ਪਤਝੜ ਵਿੱਚ। ਮੀਂਹ ਮਗਰੋਂ ਅਸਮਾਨ ਦੀ ਨੀਲੀਅਤ ਸੁੰਦਰ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਮੀਂਹ ਪੈਂਦੇ ਸਮੇਂ ਇਹ ਮੋਟੀਆਂ, ਰੂਪ-ਰਹਿਤ ਬੱਦਲਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਮਨ ਬਾਰੇ ਇਹ ਵਧੀਆ ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਹੈ; ਸੁਣ, ਹੇ ਉੱਚ ਕੁਲ ਵਾਲੇ, ਕਿ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਮਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਜੰਮਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਸੁਭਾਵ, ਜੋ ਮਨ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ, 'ਕਰਮ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਇਹ ਸਭ ਮੁਕਤੀ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸੁਣੋ, ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਲੋਂ ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮਨ ਜਿਹੜੀ ਵੀ ਅਵਸਥਾ ਅਪਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਸੁਗੰਧੀ ਵਾਲੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਉਹੀ ਸੁਗੰਧ ਲੈ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਜਿਸ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦਾ ਭਾਵ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਅੰਦਰੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਸੇ ਰੰਗ ਨਾਲ ਰੰਗ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨਿਸ਼ਚਾ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦਿਆਂ, ਮਨ ਉਸਦਾ ਸੁਆਦ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਸਰੀਰ, ਬੁੱਧੀ ਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹੀ ਭਾਵ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸਾਰੀ ਕਥਾ ਮਨ, ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੀ ਹੈ।