ਭ੍ਰਿਗੁ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ੁਕ੍ਰ, ਆਪਣੀ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਕਰਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਜੋ ਉਹ ਨੇ ਵੇਖਿਆ, ਉਸ ਦੇ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤੀ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਜਲਦੀ ਹੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੁੱਧ, ਅਕਲੰਕ ਚੇਤਨਾ ਕਿਸੇ ਉੱਚੇ ਜਾਂ ਅਧਿਕ ਵਿਕਸਤ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਜਿਸ ਰੂਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੂਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਹੋਰ ਕੋਈ ਰੂਪ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪ੍ਰਭੂ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ: "ਜਾਗਣ ਅਤੇ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਕੀ ਅੰਤਰ ਹੈ? ਜਾਗਣ ਕਿਵੇਂ ਜਾਗਣ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੁਪਨਾ ਕਿਵੇਂ ਅਜਾਗਣ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?" ਉਸ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਜਿਸ ਅਵਸਥਾ ਨਾਲ ਪੱਕੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਜਾਗਣ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਡਿਗਮਗ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸੁਪਨਾ ਹੈ। ਜੇ ਜਾਗਣ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਪਲ ਲਈ ਜੋ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸਮੇਂ ਵੀ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਾਗਣ ਸੁਪਨੇ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੁਪਨਾ ਜਾਗਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਾਗਣ ਅਤੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਸਿਰਫ਼ ਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਜਾਂ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ; ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਨੁਭਵ ਹਰ ਥਾਂ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵੀ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਾਗਣ ਹੈ; ਹੁਣ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਅਵਸਥਾ, ਜੋ ਪਲ-ਪਲ ਵਿੱਚ ਵਿਘਟਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਣੋ। ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਜੀਵਨ-ਤੱਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਜੀਵਨ ਚਲਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਜੀਵਨ-ਤੱਤ ਨੂੰ 'ਤੇਜ' ਜਾਂ 'ਵੀਰਯ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹੀ ਜੀਵਨ-ਤPrinciple ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਮਨ, ਕਰਮ ਜਾਂ ਬੋਲੀ ਰਾਹੀਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕਿਰਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਜੀਵਨ-ਤੱਤ ਫਲਦਾ-ਫੁਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲਦਾ ਹੈ, ਚੇਤਨਾ ਸੰਪਰਕ ਰਾਹੀਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਭਰਪੂਰਤਾ ਕਰਕੇ, ਇਹ 'ਮਨ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮਾਯਾ ਡੁੱਬੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਅੱਖਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਖਿੜਕੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਬਾਹਰ ਵਗਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਅਤੇ ਰੰਗਾਂ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਰੂਪ ਵੇਖਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਅਵਸਥਾ ਜਾਗਣ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹੀ ਜਾਗਣ ਦੀ ਲੜੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਸੁੱਤ ਦੀ ਲੜੀ ਕਿਵੇਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਮਨ, ਕਰਮ ਜਾਂ ਬੋਲੀ ਰਾਹੀਂ ਉਤਪਲਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਜੀਵਨ-ਤੱਤ ਸ਼ਾਂਤ, ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅੰਦਰਲੇ ਵਾਯੂ ਸੰਤੁਲਨ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਦਿਲ ਉਤਪਲਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ—ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ-ਰਹਿਤ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਦੀਵਾ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਚੇਤਨਾ ਅੰਗਾਂ ਰਾਹੀਂ ਨਹੀਂ ਚਲਦੀ, ਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਉਤਪਲਾਵਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਨਾ ਅੱਖਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਖਿੜਕੀਆਂ ਤੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਬਾਹਰ ਵਗਦੀ ਹੈ। ਜੀਵ ਅੰਦਰ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਤਿਲ ਵਿੱਚ ਤੇਲ ਦੀ ਚੇਤਨਾ, ਬਰਫ ਵਿੱਚ ਠੰਡ ਦੀ ਚੇਤਨਾ, ਜਾਂ ਘੀ ਵਿੱਚ ਤੇਲਪਨ ਦੀ ਚੇਤਨਾ। ਜੀਵ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਸੁਖਮ ਹਿੱਸੇ ਵਾਂਗ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁੱਤ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਸ਼ਾਂਤ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ, ਤੇ ਬਾਹਰਲੀ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਮਨ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਦੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸੰਸਾਰਕ ਕਰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ ਜਾਗਣ, ਸੁਪਨੇ ਅਤੇ ਸੁੱਤ ਵਿੱਚ ਜਾਗਰੂਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਜੀਵਨ-ਵਾਯੂ ਸੁੱਤ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਾਂਗ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਫਿਰ ਉਤਪਲਾਵਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਜੀਵਨ-ਤੱਤ ਹੈ; ਉਹੀ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਨ ਵਜੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਜਾਲ, ਜੋ ਅੰਦਰਲੇ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੰਦਰ, ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਦਰੱਖਤ ਬੀਜ ਵਿੱਚ ਸਮਾਇਆ ਹੋਵੇ। ਜਦੋਂ ਜੀਵਨ-ਤੱਤ ਵਾਯੂਆਂ ਕਰਕੇ ਵੱਡੀ ਉਤਪਲਾਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਤਮਾ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਿਲਚਲ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅੰਦਰ ਪਾਣੀ ਦੀ ਭਰਮ ਅਤੇ ਆਨੰਦ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਫੁੱਲ ਵਾਂਗ ਖੁਸ਼ੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪਿੱਤ ਆਦਿ ਨਾਲ ਫੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅੰਦਰ ਅੱਗ, ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਭਰਮ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਭ ਕੁਝ ਬਾਹਰ ਹੋਵੇ। ਜਦੋਂ ਖੂਨ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਬਾਹਰਲੀ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਸਮਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਕਰਕੇ, ਉਥੇ ਹੀ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵੀ ਸੰਸਕਾਰ ਉਹ ਅਨੁਸਰਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੁੱਤ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰ ਹੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਵਾਯੂਆਂ ਰਾਹੀਂ ਨਾਡੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਤਪਲਾਵਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਬਾਹਰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਨਾਡੀਆਂ ਲਗਾਤਾਰ ਨਹੀਂ ਜੁੜੀਆਂ, ਤੇ ਅੰਦਰ ਸ਼ਾਂਤ ਹਨ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚੇਤਨਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਹੀ ਸੁਪਨਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਨਾਡੀਆਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੁੜੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਮਨ ਬਾਹਰਲੀ ਚੇਤਨਾ ਕਰਕੇ ਉਤਪਲਾਵਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਅਵਸਥਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਸਲ ਗਿਆਨ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਾਗਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ, ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ, ਵੱਡੀ ਅਕਲ ਵਾਲੇ, ਇੱਥੇ ਸੱਚ ਵਿੱਚ ਟਿਕੋ; ਇਸ ਝੂਠੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮੌਤ, ਦੁੱਖ ਜਾਂ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਦੁਸ਼ਟ-ਵਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਨਾ ਕਰੋ। ਮਨ ਜੋ ਵੀ ਮੁਕਤ-ਨਿਸ਼ਚਾ ਨਾਲ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਲੋਹਾ ਅੱਗ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਨਾਲ ਅੱਗ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਅਸਤਿਤਵ ਅਤੇ ਅਨਸਤਿਤਵ, ਫੜਨਾ ਤੇ ਛੱਡਨਾ—ਇਹ ਸਭ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਹੈ; ਇਹ ਨਾ ਝੂਠੇ ਹਨ, ਨਾ ਸੱਚੇ, ਪਰ ਮਨ ਦੇ ਚੰਚਲਤਾ ਕਰਕੇ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਮਨ ਹੀ ਕਾਰਨ, ਕਰਤਾ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਹੋਣ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ; ਮਨ ਦੇ ਨਾਨਾ-ਰੂਪ ਸੰਸਾਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਮਨ ਹੀ ਅਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਫੈਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਮਾ, ਮਨ ਹੀ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਰਾਹ ਤੇ ਲੈ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਮਨ ਦੀ ਜਿੱਤ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਸਰੀਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਮਹਾਨ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਬੀਜ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਦਾਖਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਤੇ ਕਈ ਸਰੀਰ ਉਤਪੰਨ ਕਰ ਸਕਦਾ? ਇਸ ਲਈ, ਮਨ ਹੀ ਅਸਲ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ, ਤੇ ਸਰੀਰ ਮਨ ਹੀ ਹੈ; ਜੋ ਵੀ ਇਹ ਮਨ ਦੇ ਉਪਾਦਾਨ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਉਹੀ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਝੂਠਾ ਨਹੀਂ, ਸਹਜ, ਸ਼ਰਤ-ਰਹਿਤ, ਤੇ ਭਰਮ-ਰਹਿਤ ਹੈ—ਉਸ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੋਚੋ, ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਸੱਚ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਓਗੇ। ਮਨ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਸਰੀਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਰੂਪ ਨਹੀਂ; ਮਨ ਦੂਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ। ਆਪਣਾ ਮਨ ਇੱਥੇ ਸੱਚ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲਿਆਓ, ਹੇ ਸੁਭਾਗੀ, ਤੇ ਝੂਠ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿਓ। ਜੋ ਦਿਸ਼ਾ, ਸਮਾਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪਾਬੰਦੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਸਦਾ-ਕਾਇਮ ਤੇ ਦੁੱਖ-ਰਹਿਤ ਹੈ—ਉਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮੰਦ ਚੇਤਨਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ? ਜਦੋਂ ਉਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ—ਨਾ ਪੂਰਬ, ਨਾ ਭਵਿੱਖ—ਤਾਂ, ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕਿਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਕਿੱਥੇ ਕੋਈ ਦਾਗ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਰਾਮਾ! ਤੁਸੀਂ ਹੁਣ ਮੁਕਤੀ-ਯੋਗ ਮਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਸਰਵੋਤਮ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਆਨੰਦ ਦੇ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਫੁੱਲ ਖਿੜਿਆ ਹੋਵੇ। ਤੁਹਾਡਾ ਮਨ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਤੇ ਬਾਅਦ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਲਈ ਉੱਤਸੁਕ ਹੈ, ਉਹ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੇਗਾ, ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ।