ਇੱਕ ਜਗ੍ਹਾ, ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਵੰਡ ਦੇ। ਉੱਥੇ, ਸਮੇਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ, ਕੋਈ ਉੱਚਾ ਚੜ੍ਹਦਾ ਤੇ ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਅੰਦਰ, ਬੰਦਾ ਇਕ ਸੁਪਨਾ ਦੇ ਪਿੱਛੋਂ ਦੂਜਾ ਸੁਪਨਾ ਵੇਖਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਝੂਠੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਇਉਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਤੋਂ ਪਥਰ ਹੇਠਾਂ ਲੁੜਕਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਹੋਏ ਜਾਂ ਉਲਝਣ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਪਰ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ, ਇਹ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਚਮਕਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਦੁਨੀਆਂ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਹਲਚਲ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਲਈ ਇਹ ਸਭ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ ਸੁਪਨੇ ਵਰਗਾ ਹੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਸਭ ਕੁਝ ਇੱਕ ਹੀ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੱਚ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਉਹ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਸਭ ਕੁਝ ਉਤਥਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੀਵ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਵਿਚ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਉੱਭਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ ਹੋਰ ਜੀਵ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਜੀਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੂਜਾ ਜੀਵ, ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੋਰ ਜੀਵ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ, ਕੇਲੇ ਦੇ ਪੱਤੇ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਵਾਂਗ, ਜੀਵਨ ਦਾ ਬੀਜ ਮੁੜ ਮੁੜ ਉੱਗਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਗਿਆਨ ਦੀ ਸਮਝ ਹੈ, ਉਹਦੀ ਵਾਧੂ ਤੇ ਘਾਟ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਕੱਠੀ ਚੱਲਦੀ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਸੋਨਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗਹਿਣਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਸੋਨਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਉਂ ਹੀ, ਸਿਰਫ਼ ਕਲਪਨਾ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਸਭ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ‘ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ? ਇਹ ਕੀ ਹੈ?’ ਦੀ ਖੋਜ ਨਹੀਂ ਉੱਠਦੀ, ਉਸ ਦੀ ਲੰਮੀ ਭਟਕਣਾ, ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ, ਅੰਤਹੀਣ ਚੱਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਸ ਦੀ ਸਮਝ ਪੱਕੀ ਹੋ ਗਈ, ਜਿਸ ਦਾ ਗਿਆਨ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਸ ਦੀ ਭੋਗ ਵਾਸਨਾ ਦਿਨੋ ਦਿਨ ਘੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਦਵਾਈ ਸਰੀਰ ਲਈ ਠੀਕ ਵਰਤੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸਿਹਤ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਇਉਂ ਹੀ, ਗਿਆਨ ਜਦੋਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਉੱਤੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਪਣਾ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਗਿਆਨ ਸਿਰਫ਼ ਬੋਲਣ ਵਿਚ ਹੀ ਹੈ, ਤੇ ਬੜੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਗਿਆਨ ਦੁੱਖ ਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ ਹੀ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਬੋਲਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਇਉਂ ਹੀ, ਗਿਆਨ ਦੀ ਪਛਾਣ ਵਾਸਨਾ ਦੇ ਘਟਣ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਚਿੱਤਰ ਵਾਲੇ ਸ਼ਹਦ ਵਿਚ ਅਸਲ ਸ਼ਹਦ ਨਹੀਂ, ਚਿੱਤਰ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਅੱਗ ਨਹੀਂ, ਚਿੱਤਰ ਦੀ ਔਰਤ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਔਰਤ ਨਹੀਂ, ਇਉਂ ਹੀ, ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਬਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਗਿਆਨ—ਅਸਲ ਵਿਚ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਲਗਾਵਟ ਤੇ ਵੈਰ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਸ਼ੁੱਧੀ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਅਸਲ ਵਿਚ ਵਿਵੇਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਰਾਮਾ, ਉਤਪੱਤੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਹ ਸੁਣ: ਪਾਲਣ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਮੂਲਤਾ ਇੱਕ ਪੱਕਾ ਇਕੱਠ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮ ਦੇ ਜੀਵ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕੇਲੇ ਦੇ ਡੰਡੇ ਵਿੱਚ ਪਰਤਾਂ ਜਾਂ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਕੀੜੇ। ਜਿਵੇਂ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਪਸੀਨੇ ਤੇ ਗੰਦਗੀ ਤੋਂ ਕੀੜੇ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ, ਇਉਂ ਹੀ, ਮਨ ਤੋਂ ਜੀਵ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਤੇ ਨਾਮ ਧਾਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਜੀਵ ਆਪਣੀ ਅਸਲਤਾ ਨੂੰ ਪਛਾਣਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਾਧਨਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਜਲਦੀ ਨਤੀਜੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਦੇਵਤਾ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਯਕਸ਼ਾਂ ਦੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਯਕਸ਼ ਬਣਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਉਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਅਸਲ ਖੋਜ ਹੋਵੇ। ਭਰਿਗੂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ੁਕ੍ਰ, ਆਪਣੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਕਰਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਜੋ ਵੇਖਿਆ ਉਸ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਗਿਆ, ਪਰ ਜਲਦੀ ਹੀ, ਆਪਣੀ ਮੂਲਤਾ ਨਾਲ, ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਿਸ ਰੂਪ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਤੇ ਨਿਰਲੇਪ ਗਿਆਨ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਉੱਚ ਜਾਤੀ ਦਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਣਸਿੱਖਿਆ ਬੱਚਾ, ਉਹੀ ਉਸ ਦੀ ਅਸਲਤਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਹੋਰ ਕੋਈ ਰੂਪ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਸੀਂ ਦੱਸੋ ਕਿ ਜਾਗਰਤ ਤੇ ਸੁਪਨ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਕੀ ਫਰਕ ਹੈ; ਜਾਗਰਤ ਕਿਵੇਂ ਜਾਗਰਤ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਸੁਪਨ ਕਿਵੇਂ ਨਾ-ਜਾਗਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ? ਜਿਸ ਵਿਚ ਪੱਕੀ ਨਿਸ਼ਚਲਤਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਜਾਗਰਤ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਿਸ ਵਿਚ ਨਿਸ਼ਚਲਤਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸੁਪਨ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਜਾਗਰਤ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਦੂਜੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਜਾਗਰਤ ਸੁਪਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਸੁਪਨ ਜਾਗਰਤ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਾਗਰਤ ਤੇ ਸੁਪਨ ਦਾ ਫਰਕ ਸਿਰਫ਼ ਨਿਸ਼ਚਲਤਾ ਜਾਂ ਅਨਿਸ਼ਚਲਤਾ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ; ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਤਜਰਬਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਪੱਕਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਾਗਰਤ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਹੁਣ ਸੁਣੋ ਕਿ ਸੁਪਨ ਕਿਵੇਂ ਅਸਥਿਰ ਤੇ ਖਤਮ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਜੀਵਨ ਤੱਤ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਚੱਲਦਾ ਹੈ; ਇਸਨੂੰ 'ਤੇਜ' ਜਾਂ 'ਵੀਰਯ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਮਨ, ਕਰਮ ਜਾਂ ਬੋਲਣ ਰਾਹੀਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਜੀਵਨ ਤੱਤ ਵਧਦਾ ਤੇ ਫੈਲਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੰਪਰਕ ਰਾਹੀਂ ਗਿਆਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਭਰਪੂਰਤਾ ਕਰਕੇ, ਇਸਨੂੰ 'ਮਨ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮਾਇਆ ਡੁੱਬੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਅੱਖਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਖਿੜਕੀਆਂ ਰਾਹੀਂ, ਇਹ ਬਾਹਰ ਵਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਤੇ ਰੰਗਾਂ ਵਾਲਾ ਸਰੂਪ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਪੱਕੀ ਨਿਸ਼ਚਲਤਾ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਜਾਗਰਤ ਅਵਸਥਾ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹਨੂੰ ਜਾਗਰਤ ਕ੍ਰਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਸੁੱਤੀ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਕ੍ਰਮ। ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਮਨ, ਕਰਮ ਜਾਂ ਬੋਲਣ ਨਾਲ ਉਤੇਜਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਜੀਵਨ ਤੱਤ ਸ਼ਾਂਤ, ਟਿਕਾ ਹੋਇਆ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅੰਦਰਲੇ ਵਾਯੂ ਸੰਤੁਲਨ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਦਿਲ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ—ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਰਹਿਤ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਦੀਵਾ ਆਪਣੇ ਚਾਨਣ ਨਾਲ ਹੀ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਚੇਤਨਾ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਵਹਿੰਦੀ, ਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਉਲਝਦੀ ਹੈ; ਨਾ ਇਹ ਅੱਖਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਖਿੜਕੀਆਂ ਤੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਬਾਹਰ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਤਿਲ ਦੇ ਦਾਣੇ ਵਿੱਚ ਤੇਲ ਦੀ ਚੇਤਨਾ, ਬਰਫ ਵਿੱਚ ਠੰਡਕ ਦੀ ਚੇਤਨਾ, ਜਾਂ ਘੀ ਵਿੱਚ ਚਿਕਣਾਈ ਦੀ ਚੇਤਨਾ। ਜੀਵ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਸੁਖਸ਼ਮ ਹਿੱਸੇ ਵਾਂਗ, ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਸੁੱਤੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸ਼ਾਂਤ, ਹੌਲੀ ਸਾਹਾਂ ਵਾਲਾ ਤੇ ਬਾਹਰੀ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ। ਜੋ ਮਨ ਦੀ ਗਤੀ ਦੇ ਮੁੱਕ ਜਾਣ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਸੰਸਾਰਕ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਜਾਗਰਤ, ਸੁਪਨ ਤੇ ਸੁੱਤੀ ਤਿੰਨੋ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਗਰੂਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਜੀਵਨ ਵਾਯੂ, ਸੁੱਤੀ ਅਵਸਥਾ ਵਾਂਗ, ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਫਿਰ ਉਤਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਜੀਵਨ ਤੱਤ ਹੈ; ਉਹੀ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਫਿਰ ਮਨ ਵਾਂਗ ਉੱਭਰਦੀ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਜਾਲ, ਜੋ ਅੰਦਰਲੇ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਅੰਦਰ ਹੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਦਰੱਖਤ ਬੀਜ ਵਿੱਚ ਸਮਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।