ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਤੇ ਲੰਮਾ ਸੁਪਨਾ, ਜੋ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ—ਕੰਮਲ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹਰ ਜੀਵ ਤੱਕ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਅਸਲਤ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸੁਪਨਾ ਅੰਦਰੋਂ ਆਪ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਇੱਕ ਸੁਪਨੇ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਚੀਜ਼ਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕੰਧਾਂ ਆਦਿ, ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਚੇਤਨਾ ਕੁਝ ਵੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਉਥੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਹੀ ਚਿਰ ਵਿੱਚ ਸਚ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵੀ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਨਾਜ਼ੁਕ ਅਣੂ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਬਾਰੀਕ ਅਨੁਭਵ ਵੱਜੋਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇੱਕ ਬੀਜ ਵਿੱਚ ਪੱਤਾ, ਬੇਲ, ਫੁੱਲ ਤੇ ਫਲ ਦੇ ਰੂਪ ਲੁਕੇ ਹੋਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਸਰਵੋਤਮ ਅਣੂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਮਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਦਵੈਤ ਤੇ ਅਦਵੈਤ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਛੱਡੋ। ਚੇਤਨਾ ਆਪਣੇ ਨਾਜ਼ੁਕ ਅਣੂਆਂ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਅੰਤਰ-ਮੰਡਲ, ਸਮਾਂ, ਕਰਮ ਆਦਿ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਇੱਕ ਅਣੂ ਦੂਜੇ ਅਣੂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਇਹ ਅਣੂਆਂ ਦੀ ਗੁੱਛੀ, ਜੋ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ ਤੇ ਸਾਫ਼ ਹੈ, ਇਹੀ ਸਰੀਰ ਵੱਜੋਂ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਕੰਮਲ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਕੀੜੇ ਤੱਕ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਅਨੁਸਾਰ। ਇਥੇ, ਸਿਰਫ਼ ਥੋੜ੍ਹਾ ਕੁ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਦਿੱਖਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ; ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ ਅਣੂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੁਭਾਵ ਤੇ ਦਵੈਤ ਦਾ ਰਸ ਚੱਖਦੇ ਹਨ। ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਸਰੀਰ, ਜੋ ਨਾਜ਼ੁਕ ਅਣੂਆਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਅੱਖਾਂ ਆਦਿ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਵਹਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਹੋਰ, ਬਾਹਰਲੇ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਘਣੇ ਗੁੱਛੇ ਵੱਜੋਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਚੇਤਨਾ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ, ਅਵਿਨਾਸੀ ਤੇ ਹਰ ਦੇਖੀ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਸੰਸਾਰ ਅੰਦਰ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਵੰਡ ਦੇ, ਦਿੱਖਦਾ ਹੈ; ਉੱਥੇ, ਸਮੇਂ ਦੀ ਗਣਨਾ ਰਾਹੀਂ ਕੋਈ ਉਭਰਦਾ ਤੇ ਡੁੱਬਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਇੱਕ ਸੁਪਨੇ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ, ਝੂਠੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਤੋਂ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਭਟਕਦੇ ਹਨ; ਆਪਣੇ ਹੀ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ, embodied beings ਦੀਆਂ ਗੁੱਛੀਆਂ ਚਮਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੋ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸੰਸਾਰ ਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਹਲਚਲ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਲਈ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਝੂਠਾ, ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ, ਦਿੱਖਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਸਭ ਦੀ ਸੁਭਾਵਤਾ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਜੋ ਵੀ ਅੰਦਰ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਥੇ ਸੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਸਭ ਕੁਝ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੀਵ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਦਿੱਖ ਵਿਚ, ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਗੁੱਛੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉਭਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਗੁੱਛੀ ਵੀ ਉਭਰਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਜੀਵ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਜੀਵ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਜੀਵ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਥਾਂ, ਕੇਲੇ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਵਾਂਗ, ਜੀਵਨ ਦੀ ਬੀਜ ਲਗਾਤਾਰ ਉਗਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਵਾਧਾ ਤੇ ਘਟਾ ਇਕੱਠੀ, ਅੰਤ-ਰਹਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਸੋਨਾ ਗਹਿਣਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਿਰਫ਼ ਧਾਰਨਾ ਰਾਹੀਂ, ਇਹ ਮੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ 'ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ? ਇਹ ਕੀ ਹੈ?' ਦੀ ਪੜਤਾਲ ਨਹੀਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਦੀ ਲੰਮੀ ਭਟਕਣ, ਜਿਸ ਦੀ ਕੋਈ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਜਾਂ ਅੰਤ ਨਹੀਂ, ਚਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੀ ਵਿਆਕਤਾ ਪੱਕੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸਮਝ ਟਿਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਭੋਗ ਦੀ ਇੱਛਾ ਦਿਨ-ਬ-दਿਨ ਘੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਦਵਾਈ ਸਰੀਰ ਲਈ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵਰਤਣ ਤੇ ਸਿਹਤ ਦੇਂਦੀ ਹੈ, ਇੰਝ ਹੀ ਵਿਆਕਤਾ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰਨ ਤੇ ਆਪਣਾ ਫਲ ਦੇਂਦੀ ਹੈ। ਵਿਆਕਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਬੋਲ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਚਮਕਦੇ ਹੋਏ ਅੱਗ ਵਾਂਗ; ਜਿਸ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਉਸ ਲਈ ਵਿਆਕਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਦੁੱਖ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਛੂਹਣ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਇੰਝ ਹੀ ਵਿਆਕਤਾ ਇੱਛਾ ਦੇ ਘਟਣ ਨਾਲ ਪਛਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਾਣੋ ਕਿ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਦਿੱਖਣ ਵਾਲਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਅਸਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਹੀਂ, ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਅਸਲ ਅੱਗ ਨਹੀਂ; ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਨਾਰੀ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਨਾਰੀ ਨਹੀਂ; ਬੋਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵਿਆਕਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਅਵਿਆਕਤਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਵਿਆਕਤਾ ਨਾਲ, ਲਗਾਵ ਤੇ ਵੈਰ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਨਰਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ, ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਅਸਲ ਵਿਆਕਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ, ਉਤਪੱਤੀ ਦੇ ਅਧਿਆਇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸੁਣੋ, ਹੇ ਰਾਮਾ: ਪਾਲਣ ਦਾ ਅਧਿਆਇ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ ਅਸਲ ਇੱਕ ਪੱਕਾ ਗੁੱਛਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੀਵ ਕੇਲੇ ਦੇ ਡੰਡੇ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਜਾਂ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਕੀੜਿਆਂ ਵਾਂਗ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਪਸੀਨੇ ਤੇ ਗੰਦਗੀ ਤੋਂ ਕੀੜੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇੰਝ ਹੀ ਮਨ ਤੋਂ ਜੀਵ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਤੇ ਨਾਂ ਲੈ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਸੁਭਾਵ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਜਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਭਿਆਸ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਹ ਜਲਦੀ-ਜਲਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫਲ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਦੇਵਤਾ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਯਕਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਯਕਸ਼ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਇਹੀ ਉਹ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਭ੍ਰਿਗੁ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਨੇ, ਆਪਣੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਕਰਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਜੋ ਵੇਖਿਆ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹ ਗਏ, ਪਰ ਜਲਦੀ ਹੀ, ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ, ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਏ। ਜਿਹੜੀ ਸ਼ੁੱਧ ਤੇ ਅਵਿਕਾਰ ਚੇਤਨਾ noble ਜਾਂ undeveloped ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਜੋ ਰੂਪ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁਭਾਵਤਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਹੋਰ ਕੋਈ ਰੂਪ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਸੀਂ ਜਾਗਣ ਤੇ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਵੰਡ ਸਮਝਾਓ; ਅਤੇ ਜਾਗਣਾ ਕਿਵੇਂ ਜਾਗਣਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸੁਪਨਾ ਕਿਵੇਂ ਨਾ-ਜਾਗਣਾ ਬਣਦਾ ਹੈ? ਜਿਸ ਦੇ ਨਾਲ ਪੱਕੀ ਨਿਸ਼ਚਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਜਾਗਣਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਦੇ ਨਾਲ ਅਪੱਕੀ ਨਿਸ਼ਚਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਪਨਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਜਾਗਣ ਵਿੱਚ ਜੋ ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸਮੇਂ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਜਾਗਣਾ ਸੁਪਨਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸੁਪਨਾ ਜਾਗਣ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਾਗਣ ਤੇ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਵੰਡ, ਸਥਿਰਤਾ ਜਾਂ ਅਸਥਿਰਤਾ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਨੁਭਵ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵੀ ਸਥਿਰਤਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਾਗਣਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਹੁਣ ਸੁਣੋ ਕਿ ਸੁਪਨਾ ਪਲ-ਭੰਗੁਰ ਵਿਘਨ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜੀਵਨ-ਤੱਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਜੀਵ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਜੀਵਨ-ਤੱਤ 'ਤੇਜਸ' ਜਾਂ 'ਵੀਰਯ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਪਿਆਰੇ। ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਮਨ, ਕਰਮ ਜਾਂ ਬੋਲ ਰਾਹੀਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਜੀਵਨ-ਤੱਤ ਵਧਦਾ ਤੇ ਫੈਲਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਇਹ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਸੰਪਰਕ ਰਾਹੀਂ ਗਿਆਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਭਰਪੂਰੀ ਕਰਕੇ, ਇਸ ਨੂੰ 'ਮਨ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮਾਇਆ ਲੁਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।