ਇਸ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਮਹਾਨ ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਅਦਭੁਤ ਨਾਰੀ ਨਚ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਨਚਨ ਵਿੱਚ ਅਨੰਦ ਮਾਣਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਆਕਾਰ ਅਸੰਖ ਅੰਦੋਲਨ ਵਰਗੀ ਹੈ—ਕਦੇ ਰੁਕਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਦਾ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਨਾਲ ਥਰਥਰਾਉਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਸੋਹਣੇ ਗਹਿਣੇ, ਹੋਰ-ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਲੜੀਆਂ ਵਾਂਗ ਹਨ। ਉਸ ਦੇ ਕੇਸਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਚੱਕਰ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪਾਤਾਲ ਤੱਕ ਲਟਕ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਨਰਕ ਦੀਆਂ ਪਾਜੇਬਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਬੁਰੀਆਂ ਕਰਤੂਤਾਂ ਦੀ ਡੋਰੀ ਉੱਤੇ ਪਰੋਈਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕੰਬਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਦੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਕਾਲੀ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਚਿਤਰਗੁਪਤ ਵੱਲੋਂ ਰਚੀ ਹੋਈ ਕਾਜਲ ਦੀ ਮੋਹਰ ਹੈ, ਜੋ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਮਿੱਤਰ ਵੱਲੋਂ ਲਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਦੇਵੀ ਕਾਲੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜੰਗਲਾਂ, ਪਰਬਤਾਂ ਉੱਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਗੂੰਜਦੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਗੂੰਜਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ, ਮੋਰਾਂ ਦੇ ਪੰਖਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਨੌਜਵਾਨ ਰਥਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਡੋਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਅੱਖਾਂ ਵਿਅਕਤ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਚਾਨਣ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਦੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਕੇਸ ਪਤਝੜ ਦੀ ਚਾਂਦਨੀ ਵਾਂਗ ਉਸਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਵਿਖਰੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਸਫੈਦ ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਗੌਰੀ ਦੀਆਂ ਚਾਮਰਾਂ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਭੈਰਵ ਦੇ ਪੇਟ ਵਰਗੇ ਡਮਰੂ ਹਨ, ਜੋ ਉਸਦੇ ਜੰਗਲੀ ਨਾਚ ਦੀ ਗੂੰਜ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇੰਦਰ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਲਏ ਹੋਏ ਖੋਪੜੀਆਂ ਦੇ ਕਟੋਰੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਛੇਦ ਹਨ, ਉਹ ਝੰਝਣ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰਾਂ ਦੇ ਸੁੱਕੇ, ਟੁੱਟੇ ਟੁਕੜੇ ਅਤੇ ਗਦਾ-ਸੋਟੇ ਉੱਡ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਪ ਵੀ ਆਪਣੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ, ਘਣੇ ਕਾਲੇ ਬਦਲਾਂ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਕਮਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ਦੀਆਂ ਚੱਕਰਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਜਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਮਹਾ-ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਨਾਚ ਵਿੱਚ ਚਮਕ ਰਹੀ ਹੈ। ਡਮਰੂਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਅਤੇ ਕਮਲ-ਪੁਖਰਾਂ ਦੇ ਘੁੰਮਣ ਨਾਲ, ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਟੁੰਬੁਰੂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਉਸ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ ਭੱਜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਮੌਤ ਦਾ ਨਾਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਚੰਨਣ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੀ ਹੈ, ਕੇਸਾਂ ਵਿੱਚ ਤਾਰੇ ਤੇ ਚਾਂਦਨੀ, ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਪੰਖਾਂ ਦਾ ਤਾਜ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਹੈ। ਇੱਕ ਕੰਨ ਵਿੱਚ ਹਿਮਾਲਾ ਪਰਬਤ ਦੀ ਲੰਮੀ ਬਾਲੀ ਹੈ, ਤੇ ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਮੈਰੂ ਪਰਬਤ ਦੀ ਬਾਲੀ। ਉਸਦੇ ਕੰਨ-ਝੁੱਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚੰਦ ਤੇ ਸੂਰਜ ਉਸਦੇ ਗਲਾਂ ਉੱਤੇ ਚਮਕ ਰਹੇ ਹਨ। ਲੋਕਾਲੋਕ ਪਰਬਤਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਉਸਦੀ ਕਮਰ ਨੂੰ ਘੇਰੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਕਦੇ ਕਦੇ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਲਕੀਰ ਬਦਲਾਂ ਦੀ ਚੁੰਨੀ ਵਾਂਗ ਲਹਿਰਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਕੋਲ ਗਦਾ, ਭਾਲੇ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ, ਸੂਲ, ਲਾਂਸ ਤੇ ਮੁਗਦਰ ਹਨ—ਸਾਰੇ ਤੇਜ਼ ਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ਕ, ਜਿਵੇਂ ਜਗਤ ਦੇ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੂਤ। ਸਮੇਂ ਦੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਸੰਸਾਰਿਕ ਫਾਹੀ ਵਿੱਚ, ਮਹਾਨ ਸੱਪ ਸ਼ੇਸ਼ ਦੀ ਮਾਲਾ ਉਸ ਨੂੰ ਸਜਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸੱਤ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕੜੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਜੀਵੰਤ ਚਮਕਦੀਆਂ ਮਣੀਆਂ, ਉਸਦੇ ਬਾਂਹਾਂ ਉੱਤੇ ਚਮਕ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਸੰਸਾਰਿਕ ਲੈਣ-ਦੇਣ, ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਦੀ ਲੜੀ, ਧੂੜ ਨਾਲ ਭਰੀ ਤੇ ਰਾਤ ਵਾਂਗ ਹਨ—ਇਹੀ ਉਸਦੇ ਰੋਮਾਂ ਦੀ ਲਕੀਰ ਵਿੱਚ ਚਮਕ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਮੌਤ ਆਪਣੇ ਭਿਆਨਕ ਨਾਚ ਵਿੱਚ, ਸਾਰੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸਮੇਤ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਉਹ ਨਾਰੀ ਹੱਸਣ ਤੇ ਨਚਣ ਦਾ ਨਵਾਂ ਖੇਡ ਰਚਦੀ ਹੈ, ਹਰ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਬੁਢਾਪੇ, ਦੁੱਖ ਤੇ ਸੋਗ ਦੇ ਹਾਵਭਾਵ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ। ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਫਿਰ, ਉਹ ਲੋਕ, ਜੰਗਲ, ਹੋਰ ਲੋਕ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਜਾਲੀ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਚਲਦੀਆਂ ਤੇ ਅਚਲ ਜਾਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚਾਲਾਂ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਚਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਬੱਚਾ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਨਵੇਂ-ਨਵੇਂ ਰੂਪ ਬਨਾਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਅਸੀਂ ਜਿਹੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ, ਜੋ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕੋਈ ਥਿਰਤਾ ਨਹੀਂ। ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਕਿਸਮਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਲਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵਿਕੇ ਹੋਏ ਜਾਪਦੇ ਹਾਂ—ਜਗਤ ਦੀਆਂ ਚਤੁਰਾਈਆਂ ਵੱਲੋਂ ਭੁੱਲਾਏ ਹੋਏ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਦੇ ਹੈਰਾਨ ਜਾਨਵਰ। ਇਹ ਸਮਾਂ, ਆਪਣੀਆਂ ਨੀਚ ਚਾਲਾਂ ਨਾਲ, ਸਦਾ ਖਾਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਆਖ਼ਰਕਾਰ, ਕਿਸਮਤ ਆਪਣੇ ਨਿਰਦਈ ਕਰਤੱਬਾਂ ਤੇ ਝੂਠੀਆਂ ਆਸਾਂ ਨਾਲ ਜਗਤ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੱਗ ਆਪਣੇ ਫੁੱਲ-ਵਾਂਗ ਲਪਕਦੇ ਸ਼ੋਲੇ ਨਾਲ ਸਾੜਦੀ ਹੈ। ਕਿਸਮਤ, ਜੋ ਕਦੇ ਨਿਸ਼ਚਲ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਇੱਕ ਹੀ ਪੀੜ ਨਾਲ ਹੌਂਸਲੇ ਨੂੰ ਡਾਊਂਦਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਦਾ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਲਾਦਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਨਾਰੀ ਆਪਣੀ ਸੁਭਾ ਨਾਲ। ਮੌਤ, ਜੋ ਕਰੜੇ ਚਾਲਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਅੰਤਹੀਣ ਤੌਰ ਤੇ ਹੜਪ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੱਪ ਹਵਾ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਗਤ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਬੁਢਾਪੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਯਮ, ਨਿਰਦਈ ਰਾਜਾ, ਦੁੱਖੀਆਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਰਹਿ ਗਏ ਹਨ। ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਕੋਲ ਥੋੜ੍ਹਾ-ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੀ ਧਨ ਹੈ; ਇਹ ਲਾਲਚ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਅੰਤਹੀਣ ਤੇ ਕਰੜੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸਰੋਤ ਹਨ। ਜਿੰਦਗੀ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਹੈ, ਮੌਤ ਹੀ ਸਦਾ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਜਵਾਨੀ ਵੀ ਛਿਨ-ਭੰਗੁਰ ਹੈ, ਤੇ ਬਚਪਨ ਮੰਦੇਪਣ ਵਿੱਚ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜਗਤ ਅਨੇਕ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ; ਸਾਕ-ਸਬੰਧੀ ਸੰਸਾਰ ਚੱਕਰ ਦੀਆਂ ਜੰਜੀਰਾਂ ਹਨ; ਸੁਖ ਜੀਵਨ ਦੇ ਮਹਾ-ਰੋਗ ਹਨ, ਤੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਾਂਗ ਹਨ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਖੁਦ ਦੁਸ਼ਮਣ ਹਨ; ਸੱਚ ਅਸੱਚ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ; ਆਪ ਹੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮਨ ਆਪਣਾ ਵੈਰੀ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਹੰਕਾਰ ਇੱਕ ਦਾਗ ਹੈ, ਬੁੱਧੀਆਂ ਅਸਥਿਰ ਹਨ, ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹਨ, ਤੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਸਿਰਫ਼ ਨਾਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੈ। ਇੱਛਾਵਾਂ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਸੁਖਦਾਇਕ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਲੱਗਣ; ਨਾਰੀਆਂ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹਨ, ਤੇ ਵਿਸ਼ੇ ਭੋਗ ਸੁਆਦ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਅਸਲਤ ਨੂੰ ਅਸਲਤ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਮਨ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਹੋਣ ਵਿਚ ਅਨਹੋਣ ਰੁਕਾਵਟ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਹੇ ਉੱਚ ਜਨਮ ਵਾਲੇ, ਮਨ ਅੰਦਰੋਂ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਪੀੜਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਰਜੋਗੁਣ ਦਾ ਰੰਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਵੈਰਾਗ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਇੰਦ੍ਰੀ-ਗ੍ਰਹਣ ਰਜਸ ਨਾਲ ਆਘਾਤਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਤਮਸ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵੀ ਲਿਪਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਤੇ ਸਤਵਗੁਣ, ਜੋ ਅਸਲ ਹੈ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਥਿਰਤਾ ਅਥਿਰਤਾ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਮੌਤ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਭਟਕਾਵ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਮੋਹ ਸਦਾ ਅਸਲਤ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਮੰਦਤਾ ਨਾਲ ਮਲਿਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਰੀਰ ਸਿਰਫ਼ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਬੁਢਾਪਾ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਲਪਕਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਪਾਪ ਉੱਤੇ ਪਾਪ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਉਠਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਇਹ ਲੀਲਾ, ਸਮੇਂ ਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਨਾਚ ਵਿੱਚ, ਸਦਾ ਚਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ—ਅਸਥਿਰ, ਅਣਮਿਟ ਤੇ ਅਦਭੁਤ।