ਰਾਮ ਜੀ, ਸੁਣੋ—ਇਹ ਜਗਤ ਹਰ ਜੀਵ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਭਰਮ ਵਾਂਗ ਉਠਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬਸੰਤ ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਕੋਪਲਾਂ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ, ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਕਲਪਨਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪੱਕੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਸੱਚ ਮੰਨ ਲਿਆ ਜਾਵੇ। ਇਹ ਮਨ, ਜੋ ਹਰ ਇਕ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰਾ ਉਠਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਹੀ ਸਵਭਾਵ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਜਗਤ ਨੂੰ ਕਦੇ ਇਹ, ਕਦੇ ਉਹ ਦੇਖਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਦਿੱਖ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਚੀਜ਼ਾਂ ਕਦੇ ਹਨ, ਕਦੇ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਸਭ ਦਿਸਦਾ ਹੈ; ਜਗਤ ਦਾ ਜਾਲ ਮਨ-ਹਾਥੀ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਲੰਮਾ ਸੁਪਨਾ ਹੈ। ਦਰਅਸਲ, ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਜਗਤ ਦੀ ਅਸਲੀ ਹਸਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਗਤ ਦੀ ਹਸਤੀ ਚੇਤਨਾ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ; ਜੇ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਦੋਵੇਂ ਰਹਿੰਦੇ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਸੱਚੀ ਖੋਜ ਨਾਲ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕੇਵਲ ਸੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਚਿਤ-ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬ ਹੀ ਸੱਚਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੇਵਲ ਸਾਫ਼ ਕਪੜੇ ਉੱਤੇ ਕੇਸਰ ਰੰਗ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਬਾਹਰੋਂ ਨਾ ਆਵੇ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਗੁਣ ਜ਼ਰੂਰ ਉਭਰਦੇ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਚੇਤਨਾ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਫੜੀ ਜਾਂਦੀ, ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਦੀ ਪਰਤ ਗੰਦੇ ਕਪੜੇ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਚੜ੍ਹਦੀ, ਉਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕਾਗ੍ਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਮੈਲੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕਦੀ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਰਤਨ ਨੂੰ ਮੰਜ ਕੇ ਜਾਂ ਤਾਮੇ ਨੂੰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੌਲਿਸ਼ ਕਰਕੇ ਚਮਕ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੰਬੇ ਤੇ ਸਥਿਰ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਮਨ ਸੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਜਗਤ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਕੇਵਲ ਦਿੱਖ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਕਰਮ ਦੀ ਲੜੀ ਉਠਦੀ ਤੇ ਡੁੱਬਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਪਵਿੱਤਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਟਿਕ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਜਿਵੇਂ ਪਵਿੱਤਰ ਮਨ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਆਪਣੇ ਮਾਂ-ਪਿਓ ਤੋਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੋਰ ਦੇ ਅੰਡੇ ਵਿੱਚ ਮੋਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਹੀ ਸਵਭਾਵ-ਭੰਡਾਰ ਤੋਂ ਇਹ ਮਨ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸੁਆਦ ਨੂੰ ਚੱਖਦਾ ਹੈ ਤੇ ਫਿਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਤੋਂ ਅੰਕੁਰ, ਪੱਤੇ, ਵੱਲੀਆਂ, ਫੁੱਲ ਤੇ ਫਲ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ। ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਕੇਵਲ ਉਹੀ ਤੱਤ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਵਾਸਨਾ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਉਪਮਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਇਕ ਲੰਮਾ ਸੁਪਨਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਹਰ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਸੰਸਾਰ-ਰੂਪ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਵੱਖਰੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਫੌਜਾਂ ਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸਾਫ਼ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਅਨੇਕ ਜਾਲ ਆਪੋ-ਆਪਣੀ ਮਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਕਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕਦੇ ਨਹੀਂ; ਜੇ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦੱਸੋ। ਮੈਲਾ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਮਨ ਮਿਲਾਪ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਗਰਮ ਨਾ ਹੋਇਆ ਲੋਹਾ ਲੋਹੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਪਰ ਸੁੱਧ ਤੇ ਗਰਮ ਲੋਹਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੁੱਧ ਮਨ ਦੇ ਤੱਤ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਪਾਣੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਜੁਦਾਈ ਵਾਲੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ। ਮਨ ਦੀ ਸੁੱਧਤਾ, ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਦੀ ਅਭਾਵਤਾ ਹੈ, ਇਕੋ ਇਕ ਅਨੁਭਵ-ਰਹਿਤ ਅਵਸਥਾ; ਉਸ ਸੁੱਤ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਜਾਗਣ ਉੱਤੇ, ਸੁਕਸ਼ਮ ਕਾਰਨਾਂ ਨਾਲ, ਹੋਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਜੀਵ ਲਈ, ਜਾਗਰਤ, ਸੁਪਨ ਤੇ ਸੁਸ਼ੁਪਤੀ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ; ਇੱਥੇ ਸਰੀਰ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਜਾਗਰਤ, ਸੁਪਨ ਤੇ ਸੁਸ਼ੁਪਤੀ ਦੀ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਜੀਵ ਆਤਮਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸਰੀਰ ਦੀ ਹਦ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਤਾਂ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਹੋਣ ਤੇ ਠੰਢੀ ਹੋਣ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਜਦ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਚਿੰਗਾਰੀ ਦੇ ਆਸਰੇ ਤੇ ਸੁਸ਼ੁਪਤੀ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਆਤਮਾ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਜਾਗਰੂਕ ਆਤਮਾ ਵਾਪਸ ਮੂਲ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਮੋਹਤਾਜ ਆਤਮਾ ਫਿਰ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਮਿੱਤਰਤਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਏਕਤਾ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਪਛਾਣ ਆਪਸੀ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਮੂਰਖ ਆਤਮਾਵਾਂ ਸੁਸ਼ੁਪਤੀ ਤੋਂ ਜਾਗ ਕੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਜਗਤ ਰਚਦੀਆਂ ਹਨ; ਪਰ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਵਿਆਪਕਤਾ ਕਰਕੇ, ਕੁਝ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦੇ ਵਲੋਂ ਚਲਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਹਨ, ਕੁਝ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵੀ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰੂਨੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਧਾਰਾ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੇਲੇ ਦੇ ਤਣੇ ਵਿੱਚ ਪਰਤਾਂ। ਇਹ ਅੰਦਰੂਨੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਬਹੁਤਤਾ ਨਾਲ, ਕੇਲੇ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਭਰਪੂਰ ਹਨ; ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਮੰਡਪ, ਜੋ ਸੁਭਾਵਕ ਠੰਢਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਕੇਲੇ ਦੇ ਪੱਤੇ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕੇਲੇ ਦੇ ਸੈਂਕੜੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅੰਤਰ ਨਹੀਂ, ਉਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਤੱਤ ਵਿੱਚ, ਸੈਂਕੜੇ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਤੋਂ ਫਲ ਬਣਦਾ ਹੈ ਤੇ ਫਲ ਦੀ ਮੂਲਤਾ ਨਾਲ ਵਾਪਸ ਬੀਜ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਮਨ ਬਣਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨਾਲ ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੀਜ, ਜੋ ਫਲ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਫਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੀਵ, ਜਿਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਤਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੱਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਣਾ ਢੰਗ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਅਭੇਦ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਕੁਝ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਅਸੱਤਤਾ ਕਦੇ ਦੱਸ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ; ਜੋ ਨਿਰਕਾਰਨ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਨਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਨਾ ਪਹਿਲਾ, ਨਾ ਕੋਈ ਪਹਿਲਾ ਕਾਰਨ। ਬੀਜ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਛੱਡ ਕੇ ਫਲ ਵਜੋਂ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਛੱਡ ਕੇ ਫਲ ਤੇ ਬੀਜ ਦੋਵੇਂ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ, ਚੇਤਨਾ ਤੇ ਮਨ ਦੀ ਲਹਿਰਾਂ, ਸੁਪਨੇ, ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਤੇ ਪਰਸਪਰ ਮਿਲਾਪ—all ਇਹ ਸਭ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਅਦਭੁਤ ਖੇਲ ਹਨ, ਜੋ ਅਸਲ ਵਿਚ ਕੇਵਲ ਇਕ ਹੀ ਤੱਤ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾਂ ਹਨ।