ਭ੍ਰਿਗੁ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਿੱਚ ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਭ੍ਰਮ ਆਪ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰ ਜੀਵ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਉਦਾਹਰਨ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਤੋਂ ਆਪਣਾ ਅੰਕੁਰ, ਪੱਤੇ ਆਦਿ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭ੍ਰਮਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਕੁਝ ਅਸੀਂ ਇਸ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਜੋਂ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਓਹੀ ਹੈ—ਹਰ ਪ੍ਰਤੀਤ ਝੂਠੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਝੂਠੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਹੀ ਲੰਘ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਕਿਸੇ ਲਈ ਨਾ ਉਗਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਲੁਕਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਸਿਰਫ ਮਾਇਆ ਦਾ ਭ੍ਰਮ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਅਰਥ ਫੈਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ-ਅੰਡਾ ਸਾਡੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਅਣਦੇਖੇ ਸੰਸਾਰ ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਵੀ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਕੰਮਕਾਜ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦਿਖਦੇ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰਿਕ ਭ੍ਰਮ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਨ। ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਲਪਨਾ ਰਾਹੀਂ ਬਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਹਨ, ਜੋ ਕੇਵਲ ਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਦਿੱਖਦੇ ਹਨ। ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭੂਤ, ਯਕਸ਼ ਤੇ ਰਾਖਸ਼ ਵੀ ਆਤਮ-ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਹੀ ਬਣੇ ਹਨ—ਸੁਖ ਤੇ ਦੁਖ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ। ਹੇ ਰਘੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਰਾਮ! ਅਸੀਂ ਤੇ ਹੋਰ ਜੀਵ ਵੀ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਬਣੇ ਹਾਂ, ਝੂਠ ਤੇ ਸਚ ਦੇ ਮਿਲੇ-ਝੁਲੇ ਸਵਭਾਵ ਵਾਲੇ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਚੱਕਰ ਵੀ ਓਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਹੈ; ਇਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸੱਚ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਸਤ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੰਸਾਰ ਹਰ ਜੀਵ ਲਈ ਸਿਰਫ ਭ੍ਰਮ ਵਜੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬਸੰਤ ਦੇ ਰਸ ਤੋਂ ਨਵੇਂ ਅੰਕੁਰ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ। ਮਨ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਲਪਨਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟਿਕਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਗਹਿਰੀ ਨਿਸ਼ਚਯਤਾ ਨਾਲ ਕੁਝ ਅਤਿ-ਸੱਚਾ ਮੰਨ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਵਭਾਵ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਇਹੋ-ਜਿਹਾ ਜਾਂ ਉਹੋ-ਜਿਹਾ ਵੇਖਦਾ ਹੋਇਆ, ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਤੀਤ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਿਖਦੀਆਂ ਜਾਂ ਨਾ ਦਿਖਦੀਆਂ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਜਾਲ, ਮਨ ਦੇ ਹਾਥੀ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ, ਲੰਮਾ ਸੁਪਨਾ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਅਸਤਿਤਵ ਹੈ, ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਅਸਤਿਤਵ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੈ; ਜੇ ਦੋਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵੀ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਦੋਵੇਂ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਸੱਚੀ ਜਾਂਚ ਨਾਲ ਸਾਬਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਕੇਸਰ ਦੀ ਰੰਗਤ ਸਿਰਫ ਸੁੱਧ ਕਪੜੇ 'ਤੇ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਹੋਰ ਵਲੋਂ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਕੋਈ ਵੱਖਰੀ ਗੁਣ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਚੇਤਨਾ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਫੜੀ ਜਾਂਦੀ, ਆਪਣੀ ਅਸਲੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੋਹਣਾ ਕੱਪੜਾ ਗੰਦਲੇ 'ਤੇ ਸੋਨਾ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕ-ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਦਰਸ਼ਨ ਗੰਦਲੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਟਿਕਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਰਤਨ ਨੂੰ ਮਜਬੂਤ ਕਰਕੇ ਜਾਂ ਕਾਂਸੀ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਾਫ ਕਰਕੇ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੰਮੇ ਤੇ ਸਥਿਰ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ, ਜੋ ਪ੍ਰਤੀਤ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਮੇਂ ਤੇ ਕਰਮ ਦੀ ਲੜੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਤੇ ਲੰਘ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਪਵਿੱਤਰ ਮਨ ਵੱਲੋਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਾਂ-ਪਿਓ ਤੋਂ ਮਿਲਿਆ, ਓਹ ਪਵਿੱਤਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੋਰ ਦਾ ਅੰਡਾ ਮੋਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਵਭਾਵ ਦੇ ਭੰਡਾਰ ਤੋਂ, ਇਹ ਸੁਆਦ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ—ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਤੋਂ ਅੰਕੁਰ, ਪੱਤੇ, ਬੇਲ, ਫੁੱਲ ਤੇ ਫਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸਿਰਫ ਆਪਣੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਸਰਵਤ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; ਇਥੇ ਉਦਾਹਰਨ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਲੰਮਾ ਸੁਪਨਾ ਹੀ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਮ! ਹਰ ਜੀਵ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸੰਸਾਰਿਕ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਫੌਜਾਂ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਜਾਲ ਸਪਸ਼ਟ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਾਰਿਕ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸਮੂਹ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਜਾਂ ਨਹੀਂ; ਜੇ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਮਝਾਓ। ਜੋ ਮਨ ਅਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੈ, ਉਹ ਮਿਲਣ-ਜੁਲਣ ਲਈ ਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਨਾ-ਗਰਮ ਲੋਹਾ ਲੋਹੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਪਰ ਸੁੱਧ ਤੇ ਗਰਮ ਲੋਹਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਦੇ ਸੁੱਧ ਤੱਤ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਇੱਕੋ-ਜਿਹੇ ਪਾਣੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਵਾਲੇ ਨਹੀਂ। ਮਨ ਦੀ ਸੁੱਧਤਾ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਅਭਾਵ ਹੈ, ਇੱਕ-ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਅਨੁਭਵ-ਰਹਿਤਤਾ; ਉਸ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਜਾਗਣ 'ਤੇ, ਸੁਖਮ ਕਾਰਨਾਂ ਦੇ ਚਲਣ ਨਾਲ, ਹੋਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਰਿਆ ਤੇ ਵਿਦਰ ਹੋਣ, ਦੋਵੇਂ, ਸੁਖਮ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਹਰੇਕ ਜੀਵ ਲਈ, ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਤੋਂ ਬਾਅਦ। ਜੋ ਜੀਵ ਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹਨ, ਉਹ ਸੁਖਮ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਅਵਸਥਾ 'ਚ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੇ ਹਨ; ਉਹ ਸੁਖਮ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ, ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸੁਖਮ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਚੈਨਲ ਰਾਹੀਂ, ਰਚਨਾ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭੰਡਾਰ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਗਾੜੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਕੁਝ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਸੰਸਾਰ-ਅੰਡੇ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਅਣਗਿਣਤ ਸੰਸਾਰ-ਅੰਡੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਪਰ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਜੰਗਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਹੋਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਗਾੜਾ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਓਥੇ ਹੀ ਜੋ ਕੁਝ ਟਿਕਿਆ ਹੈ, ਉਹੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਮੌਜੂਦਾ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਕੇ, ਰਚਨਾ ਦੇ ਨਿਯਮ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਦੀ ਅਸਤਿਤਵ ਪੱਕੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਅਭਾਵ ਭੁੱਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਡੂੰਘੀ ਪਛਾਣ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਅਸਲੀ ਚੇਤਨਾ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪਵਿੱਤਰ ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਯੂ, ਜਦੋਂ ਹੋਰ ਦੀ ਸਾਹ ਨਾਲ ਟਕਰਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ, ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਜੀਵ ਲਈ, ਆਤਮਾ ਦੀ ਤਿੰਨ ਅਵਸਥਾਵਾਂ—ਜਾਗ, ਸੁਪਨਾ, ਤੇ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ—ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ; ਇੱਥੇ ਸਰੀਰ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਨੁਭਵ, ਤਿੰਨ ਚੇਤਨਾ ਦੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਇੱਥੇ ਸਰੀਰਕ ਅਵਸਥਾ ਵਜੋਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਲੇ ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਤਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਚਿੰਗਾਰੀ ਦੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਦੀ ਥreshold 'ਤੇ ਰਹਿ ਕੇ, ਜਾਗਰੂਕ ਆਤਮਾ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਭ੍ਰਮਿਤ ਆਤਮਾ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ, ਚੇਤਨਾ, ਤੇ ਭ੍ਰਮ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਸੰਸਾਰ ਬਣਾਉਂਦੇ, ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ, ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੰਘਦੇ ਹਨ—ਸੱਚ ਤੇ ਝੂਠ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਵਿੱਚ, ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਰਮ ਸਚਾਈ ਦੀ ਖੋਜ ਲਈ।