ਇੱਕ ਵਾਰ, ਚੱਕਰ ਦੀ ਜੋੜੀ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਮੋਰ ਅਤੇ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਮੌਸਮ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਡੋਰ ਨਾਲ ਜੁੜਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਉਥੇ ਰਹਿਣ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਜਿਸ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣੀ ਅਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਲਾਲਸਾ ਸੀ, ਉਹ ਗਿਆਨੀ ਉੱਠ ਖੜਾ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ, ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ, ਉਸ ਦੁਜਾ ਜਨਮੇ ਹੋਏ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਉਥੇ ਹੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਕੇ ਰਾਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਸਹੀ ਚਾਲ ਨਹੀਂ ਚਲਦਾ? ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਭ੍ਰਿਗੁ ਅਤੇ ਭਾਰਗਵ ਦੋਵੇਂ, ਤਪਸਿਆ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚੰਨ ਅਤੇ ਸੂਰਜ। ਜੋ ਕੁਝ ਜਾਣਨਾ ਸੀ, ਉਹ ਜਾਣ ਕੇ, ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਬਣੇ, ਉਹ ਸਥਾਨ, ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਹਾਲਾਤ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਸਾਨ ਅਤੇ ਅਡੋਲ ਤਪਸਿਆ ਕਰਦੇ ਫਿਰਦੇ ਰਹੇ। ਫਿਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਨੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਦਾ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਭ੍ਰਿਗੁ ਆਪਣੇ ਸੁੱਚੇ, ਨਿਰਦੋਸ਼ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹੇ। ਸ਼ੁਕ੍ਰ, ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਜਨਮੇ, ਪਰ ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਹੀ ਭੁੱਲ ਕਰਕੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋਰ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਭਾਰਗਵ ਦਾ ਉਹ ਸੁੱਚਾ ਮਨ, ਬ੍ਰਹਮਣ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਜਨਮ ਦੀ ਮੈਲ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਠੰਢੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਵਸਥਾ ਉਪਜਦੀ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਸੱਤਵ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਨਿਰਮਲ ਚੇਤਨਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਮਨ ਦੀ ਮੂਲ ਸੱਤਵ ਹੈ, ਉਹ ਜੋ ਕੁਝ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਲਦੀ ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਘੁਮ੍ਹਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਭੁੱਲ ਭਾਰਗਵ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਰ ਜੀਵ ਲਈ ਇਹੀ ਉਦਾਹਰਨ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਟਾਹਣੀ, ਪੱਤੇ ਆਦਿ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭ੍ਰਮ ਦਾ ਗੁੱਛਾ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ; ਹਰ ਰੂਪ ਝੂਠਾ ਉਪਜਦਾ ਤੇ ਝੂਠਾ ਹੀ ਲੱਥ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਕਿਸੇ ਲਈ ਨਾ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਡੁੱਬਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਿਰਫ ਮਾਇਆ ਦੀ ਲਹਿਰ ਹੈ, ਵਿਅਰਥ ਫੈਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ-ਅੰਡਾ ਸਾਡੀ ਅਪੇਖਾ ਵਿੱਚ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੋਰ ਅਣਗਿਣਤ ਅਜਿਹੇ ਅਣਦੇਖੇ ਸੰਸਾਰ ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਕਲਪਿਤ ਸ਼ਹਿਰ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰਿਕ ਭ੍ਰਮ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵੱਖਰੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣੇ ਹਨ; ਉਹ ਹਨ, ਪਰ ਗਿਆਨ ਦੀ ਅੱਖ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭੂਤ, ਯਕਸ਼ ਅਤੇ ਦਾਨਵ ਵੀ ਸੋਚ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਬਣੇ ਹਨ। ਹੇ ਰਘੁ ਕੁਲ ਦੇ ਆਨੰਦ, ਅਸੀਂ ਤੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੀ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਾਂ, ਝੂਠ ਅਤੇ ਸੱਚ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ। ਸਿਰਜਣ ਦਾ ਚੱਕਰ ਵੀ ਇਧਾਂ ਹੀ ਹੈ; ਇਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸੱਚਾ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਝੂਠ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੰਸਾਰ ਹਰੇਕ ਲਈ ਸਿਰਫ ਭ੍ਰਮ ਵਾਂਗ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਵਸੰਤ ਦਾ ਰਸ ਨਵੇਂ ਅੰਕੁਰ ਵਾਂਗ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਲਪਨਾ ਪੱਕੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪੂਰਨ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੱਚੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਨ, ਵੱਖਰਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਜਾਂ ਓਹੋ ਜਿਹਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਿੱਖ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਚੀਜ਼ਾਂ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਅਨੁਭਵ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਜਾਲੀ ਮਨ ਦੇ ਹਾਥੀ ਨਾਲ ਬੰਨੀ ਹੋਈ ਲੰਮੀ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਬਣਦੀ ਹੈ; ਜੇ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਇਕ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਦੋਵਾਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ—ਇਹ ਸੱਚੀ ਜਾਂਚ ਨਾਲ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਾਫ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਜੋ ਪਰਛਾਂਵਾਂ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੱਚਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਕੇਸਰ ਦਾ ਰੰਗ ਸਿਰਫ ਸੁੱਚੇ ਕੱਪੜੇ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਵਲੋਂ ਨਹੀਂ ਲਿਆਉਂਦੀ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਗੁਣ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਚੇਤਨਾ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਲੋਂ ਨਹੀਂ ਫੜੀ ਜਾਂਦੀ, ਆਪਣੀ ਅਪੇਖਾ ਉੱਭਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਦਾ ਰੰਗ ਗੰਦੇ ਕੱਪੜੇ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਚੜ੍ਹਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕਾਗ੍ਰ ਦਰਿਸ਼ਟੀ ਮੈਲੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਟਿਕਦੀ। ਜਿਵੇਂ ਰਤਨ ਨੂੰ ਮਲ ਕੇ ਜਾਂ ਤਮਬੇ ਨੂੰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਾਫ ਕਰਕੇ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਲੰਮੀ ਤੇ ਅਡੋਲ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਕੇਵਲ ਦਿੱਖ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਹੈ, ਸਮੇਂ ਤੇ ਕਰਮ ਦੀਆਂ ਲੜੀਆਂ ਚੜ੍ਹਦੀਆਂ ਤੇ ਡੁੱਬਦੀਆਂ ਹਨ—ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ? ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਪਵਿੱਤਰ ਮਨ ਵਿੱਚ, ਮਾਂ-ਪਿਉ ਤੋਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੋਰ ਦਾ ਅੰਡਾ ਮੋਰ ਵਿੱਚ। ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਦੇ ਖਜ਼ਾਨੇ ਤੋਂ, ਇਹ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਧੀਰੇ-ਧੀਰੇ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਤੋਂ ਅੰਕੁਰ, ਪੱਤਾ, ਵੈਲ, ਫੁੱਲ ਤੇ ਫਲ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ। ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਉਹੀ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਵਾਸਨਾ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਉਦਾਹਰਨ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਲੰਮਾ ਸੁਪਨਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਹਰੇਕ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ, ਵੱਖਰਾ-ਵੱਖਰਾ, ਸੰਸਾਰਿਕ ਜੰਗਲ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਤ ਨੂੰ, ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਫੌਜਾਂ ਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਾਰਿਕ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ—ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਵੀ; ਜੇ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਮਝਾ। ਮੈਲਾ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਮਨ ਮਿਲਾਪ ਲਈ ਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਨਾ-ਤਪਿਆ ਲੋਹਾ ਲੋਹੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਪਰ ਸੁੱਚਾ ਤੇ ਤਪਿਆ ਹੋਇਆ ਲੋਹਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਵਿੱਤਰ ਮਨ ਦੀਆਂ ਸਰੂਪਾਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਇੱਕੋ ਕਿਸਮ ਦੇ ਪਾਣੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਰੁਕਾਵਟ ਹੈ, ਉਹ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਮਨ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਵਾਸਨਾ-ਰਹਿਤਤਾ ਹੈ, ਇਕੋ ਅਵਸਥਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ; ਉਸ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ, ਜਾਗਣ ਤੇ, ਸੁੱਖਮ ਕਾਰਨਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਿਰਿਆ ਅਤੇ ਵਾਪਸੀ, ਦੋਵੇਂ, ਸੁੱਖਮ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ, ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਜੀਵ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹਨ, ਉਹ ਸੁੱਖਮ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਸੁੱਖਮ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਇਕਤਾ ਨਾਲ, ਉਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਕਲਪਿਤ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।