ਇਸ ਜਗਤ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਦੁਖਦਾਈ ਸੁਖਾਂ ਵਿਚ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਅਨਮੋਲ ਰਤਨ ਉਭਰ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਲੋਕ ਇਸਨੂੰ ਕਿਸਮਤ ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਂਅ ਨਾਲ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵੇਖੀਏ ਤਾਂ ਕਰਮ ਦੀ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੀ ਹਿਲਚਲ ਹੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੁਝ ਨਹੀਂ; ਕਰਮ ਦੀ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸ਼ਕਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਮਜ਼ੋਰ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਜੀਵਨ, ਗਰਮੀ ਵਿਚ ਬਰਫ ਵਾਂਗ ਪਿਘਲ ਕੇ, ਦੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਇੱਥੇ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸੰਸਾਰਕ ਭੋਗਾਂ ਦਾ ਮੰਡਲ—ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਨਾਚ ਦੀ ਥਾਂ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਉਹ ਨੱਚਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਤੀਜੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਭਿਆਨਕ ਨਾਂ 'ਮੌਤ' ਹੈ। ਇਹ ਖੋਪੜੀ ਵਾਲਾ, ਨਸ਼ੇ ਵਿਚ ਚੂਰ, ਕਿਸਮਤ ਦੀ ਸਾਥੀ ਬਣ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਨੱਚਦਾ ਹੈ। ਹਮੇਸ਼ਾ, ਮੌਤ ਆਪਣੀ ਪਿਆਰੀ, ਲੇਡੀ ਡੈਸਟਿਨੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਿਆਰ ਹੈ, ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਨਿਰੰਤਰ ਨੱਚਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਬਾਕੀ ਦੋ, ਜੋ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਂਗ ਪਵਿੱਤਰ ਹਨ, ਤੇ ਜੋ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਤੇ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸੀਨੇ ਉੱਤੇ ਜਿਉਂਦੇ ਜਨੇਊ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਧਾਗੇ ਵਾਲੀ ਤੇ ਧਾਗੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਜੋਤਿ ਨਾਲ ਰੌਸ਼ਨ ਹਨ। ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਗੋਲ, ਸੁਨਹਿਰੀ ਕੰਗਣਾਂ ਵਾਂਗ ਹੱਥਾਂ ਦੇ ਨੀਵੇਂ ਹਿੱਸਿਆਂ ਉੱਤੇ ਸਜੇ ਹਨ। ਹੱਥ ਵਿਚ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਕੌਲਾਂ ਦੇ ਫੁੱਲ, ਤੇ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦੇ ਦੈਵੀ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਵੀ ਇਹ ਸਜਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਤਾਰਿਆਂ ਅਤੇ ਬੂੰਦਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਕੌਲ ਦੇ ਕੰਡਲੀਆਂ ਦੀ ਕੰਪਦੀ ਪਤੀਆਂ ਨਾਲ, ਇੱਕੋ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਜਲ ਨਾਲ ਧੁਲਿਆ ਹੋਇਆ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਇਕੋ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ, ਇਕੋ ਅਕਾਸ਼ ਹੀ ਹਨ। ਇਸੇ ਰੂਪ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਲੇਡੀ ਡੈਸਟਿਨੀ, ਸਦਾ ਲਾਲਾਇਤ, ਅਰੰਭ ਰਹਿਤ ਜੋਸ਼ ਨਾਲ ਨੱਚਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਇਸ ਮਹਲ ਵਿਚ, ਉਹ, ਜਿਸਨੂੰ ਨੱਚਣ ਵਿਚ ਆਨੰਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਰੂਪ ਲਹਿਰਦਾਰ ਕੰਪਨ ਹੈ, ਘਟਨਾ-ਵਾਧੂ ਦੇ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਨਾਲ ਸਦਾ ਚਮਕਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਸੋਹਣੇ ਗਹਿਣੇ ਹੋਰ-ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਲੜੀਆਂ ਹਨ। ਉਸਦੇ ਵੱਡੇ ਕੇਸਾਂ ਦੀ ਜੂੜੀ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪਾਤਾਲ ਤੱਕ ਲਟਕਦੀ ਹੈ। ਨਰਕ ਦੀਆਂ ਪਾਈਲਾਂ, ਜੋ ਖੜਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਮੰਦ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਧਾਗੇ 'ਤੇ ਤੰਗੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ ਤੇ ਪਾਤਾਲੀ ਪੈਰ 'ਤੇ ਕੰਬਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਕਸਤੂਰੀ ਦਾ ਟੀਕਾ, ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਮਿੱਤਰ ਅਤੇ ਚਿਤਰਗੁਪਤ ਰਾਤ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਮੱਥੇ ਦੀ ਪੱਟੀ ਉੱਤੇ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਕਾਲੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਬਹੁਤ ਚਲਾਕੀ ਨਾਲ ਨੱਚਦੀ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਗੂੰਜੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਤੋਂ ਵਾਪਰਦੇ ਹਨ। ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ, ਜੰਗਲੀ ਤੇ ਝੂਮਦੇ ਹੋਏ, ਮੋਰਾਂ ਦੇ ਪੰਖਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਨੌਜਵਾਨ ਰਥ ਹਨ। ਉਸਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਅੱਖਾਂ ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਚੀਨ੍ਹਾ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਸਦੇ ਕੇਸ, ਪਤਝੜ ਦੀ ਚਾਂਦਨੀ ਵਾਂਗ, ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਤੇ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਹ ਸੋਹਣੇ ਸਫੈਦ ਮੰਦਰ ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਗੌਰੀ ਦੇ ਚਿੱਟੇ ਚਾਮਰ ਲਹਿਰਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਭੈਰਵ ਦੇ ਪੇਟ-ਵਾਂਗ ਡੰਬੂ ਬਜਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧੁਨ ਉਸਦੇ ਨੱਚ ਨੂੰ ਗੂੰਜਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਇੰਦਰ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਲਏ ਹੋਏ ਖੋਪੜੀਆਂ ਵਾਲੇ ਕਟੋਰੇ ਖੜਕਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਹਰ ਇੱਕ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰ ਸੁਰਾਖ ਹਨ। ਅਕਾਸ਼, ਸੂਕੇ, ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਸਰੀਰਾਂ ਅਤੇ ਗਦਿਆਂ ਦੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਉਹ ਆਪਣੀ ਹੀ ਨਿਗਾਹ ਵਿਚ, ਘਣੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ ਕਾਲੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਕੌਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ਨਾਲ ਬਣੇ ਚੱਕਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਮਹਾਯੁਗਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਆਪਣੇ ਨੱਚ ਵਿਚ ਚਮਕਦੀ ਹੈ। ਡੰਬੂਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਅਤੇ ਕੌਲਾਂ ਦੇ ਤਲਾਬਾਂ ਦੀ ਘੁੰਮਣ ਨਾਲ, ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਟੁੰਬੁਰੂ ਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਉਸ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ ਭੱਜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿਚ, ਜਦੋਂ ਮੌਤ ਨੱਚਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇ ਚਕਰ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਕੇਸਾਂ ਵਿਚ ਤਾਰੇ ਤੇ ਚਾਂਦਨੀ, ਤੇ ਅਕਾਸ਼ ਦੇ ਪੰਖਾਂ ਦਾ ਤਾਜ ਉਸਦੇ ਸਿਰ ਤੇ ਹੈ। ਇੱਕ ਕੰਨ ਵਿਚ ਲੰਮਾ ਹਿਮਾਵਤ ਪਹਾੜ ਕਣ-ਝੁਮਕਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਦੂਜੇ ਵਿਚ ਮਹਾਨ ਮੇਰੂ, ਸੋਹਣੀ ਸੋਨੇ ਦੀ ਸਜਾਵਟ ਵਾਂਗ। ਇੱਥੇ, ਕੰਨ-ਝੁਮਕਿਆਂ ਵਿਚ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੇ ਸੂਰਜ ਗਾਲਾਂ ਉੱਤੇ ਚਮਕਦੇ ਹਨ; ਲੋਕਾਲੋਕ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਲੜੀ, ਕਮਰ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ, ਕੰਧਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਘੁੰਮਦੀ, ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਲਕੀਰ ਗਹਿਣੇ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਹਵਾ ਵਿਚ ਲਹਿਰਾਉਂਦੀ, ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਕਪੜੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਹਥਿਆਰ—ਗਦਾ, ਬਰਛੀ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ, ਭਾਲਾ, ਸੂਲ, ਤੇ ਮੁਸ਼ਲ—ਸਾਰੇ ਤਿੱਖੇ ਤੇ ਇਕੱਠੇ, ਜਿਵੇਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਜੁਣੀ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੂਤ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਘੁੰਮਣ ਨਾਲ ਬਣੀ ਸੰਸਾਰਿਕ ਬੰਨ੍ਹ ਦੀ ਲੰਮੀ ਫਾਂਸੀ, ਮਹਾਨ ਸੱਪ ਸ਼ੇਸ਼ ਨੂੰ ਮਾਲਾ ਵਾਂਗ ਪਾਈ ਹੋਈ ਹੈ। ਜੀਵਤ, ਚਮਕਦੇ ਰਤਨਾਂ-ਵਾਂਗ ਕੀੜਿਆਂ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ, ਸੱਤ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦੀਆਂ ਲੜੀਆਂ ਉਸਦੇ ਬਾਂਹਾਂ ਦੀਆਂ ਚੂੜੀਆਂ ਹਨ। ਸੰਸਾਰਕ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਦੀ ਮਹਾਨ ਭਵਰ, ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਦੀ ਲੜੀ, ਧੂੜ ਨਾਲ ਭਰੀ ਤੇ ਰਾਤ ਵਾਂਗ ਹਨੇਰੀ—ਇਹ ਉਸਦੇ ਲੰਮੇ ਵਾਲਾਂ ਵਿਚ ਚਮਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਭਿਆਨਕ ਮੌਤ ਆਪਣੇ ਨੱਚ ਨਾਲ, ਸਾਰੀ ਲੀਲਾ ਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ਵਾਪਿਸ ਸੰਕੋਚ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਉਹ ਹੰਸੀ ਅਤੇ ਨੱਚ ਦੀ ਨਵੀਂ ਲੀਲਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਹਰ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਬੁਢਾਪੇ, ਦੁੱਖ ਤੇ ਵਿਯੋਗ ਦੇ ਇਸ਼ਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ। ਉਹ ਦੁਬਾਰਾ ਸੰਸਾਰ, ਜੰਗਲ, ਹੋਰ ਲੋਕ, ਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਜਾਲੀ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ; ਚਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਤੇ ਅਚਲ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਹਾਰ ਰਚਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਬੱਚਾ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਨਵੇਂ ਨਵੇਂ ਰੂਪ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਗਾਤਾਰ ਚਲਦੇ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਤਾਕਤਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿਚ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਮੁਨੀ, ਅਸੀਂ ਵਰਗਿਆਂ ਲਈ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਕਿਹੜੀ ਸਥਿਰਤਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਕਿਸਮਤ ਆਦਿ ਦੇ ਹੱਥ ਵੇਚੇ ਹੋਏ ਜਾਪਦੇ ਹਾਂ—ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਚਤੁਰਾਈਆਂ ਨਾਲ ਠੱਗੇ ਹੋਏ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਦੇ ਭੁਲੇ-ਭਟਕੇ ਜਾਨਵਰ। ਇਹ ਸਮਾਂ, ਆਪਣੇ ਮੰਦ ਚਾਲਾਂ ਨਾਲ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਖਾਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ, ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਖ਼ੀਰ ਵਿਚ, ਕਿਸਮਤ ਆਪਣੇ ਨਿਰਦਈ ਕਰਤੱਬਾਂ ਤੇ ਝੂਠੀਆਂ ਆਸਾਂ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਆਪਣੇ ਖਿੜਦੇ ਹੋਏ ਫੁੱਲਾਂ-ਵਾਂਗ ਸ਼ੋਲੇ ਨਾਲ ਸਾੜਦੀ ਹੈ। ਕਿਸਮਤ, ਆਪਣੇ ਚੰਚਲ ਸੁਭਾਵ ਤੇ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ, ਇੱਕ ਹੀ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਹੌਸਲਾ ਟੁੱਟਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਚਾਲ ਚਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਨਾਰੀ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ। ਮੌਤ, ਕਠੋਰ ਚਾਲ ਵਾਲਾ, ਲਗਾਤਾਰ ਅਨੇਕ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਖਾਂਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੱਪ ਹਵਾ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਬੁਢਾਪੇ ਵਿਚ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਯਮ, ਨਿਰਦਈ ਰਾਜਾ, ਦੁੱਖੀਆਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਸਭ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਹੁਣ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਰਲੇ ਰਹਿ ਗਏ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਜੀਵ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਦੌਲਤ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਉਹ ਅਣਗਿਣਤ, ਭਾਰੀ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਹਨ, ਜੋ ਲਾਲਚ ਵਿਚ ਜੜੇ ਹੋਏ ਹਨ।