ਇਕ ਵਾਰੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਸਵਰਗ ਦੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਆਕਾਸ਼ੀ ਲਤਾਵਾਂ ਦੇ ਕੰਗਣ ਪਾ ਕੇ, ਝੂਲਿਆਂ ‘ਚ ਖੇਡ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਨਿਗਾਹਾਂ ਹਿਰਣਾਂ ਵਾਂਗ ਮਾਸੂਮ ਤੇ ਆਕਰਸ਼ਕ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਲਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ। ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉੱਚੀ ਚਟਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਸ਼ੇਰ ਵੇਖੇ, ਜੋ ਤਾਕਤ ਦੇ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਾਂਗ ਲੱਗ ਰਹੇ ਸਨ, ਤੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲ ਨਿਰਲੇਪਤਾ ਨਾਲ ਤੱਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਮੁਖੀਆਂ ਉੱਤੇ ਪਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਲੰਮੇ ਤਣਿਆਂ ਅਤੇ ਲਤਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਹ ਨਸ਼ੇ ‘ਚ ਝੂਮ ਰਹੇ, ਮਾਣ ਨਾਲ ਖੜੇ ਹੋਏ, ਜਿਵੇਂ ਮਾਣ ਦਾ ਪੂਰਾ ਰੂਪ ਹੋਣ। ਆਸ–ਪਾਸ ਕਾਮਰੀਆਂ (ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦੇ ਪਸ਼ੂ) ਵੀ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਰੇਸ਼ੇ ਅਤੇ ਹਵਾ ਕਰਕੇ ਲਾਲ ਹੋਏ ਪਏ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪੂੰਛਾਂ ਲਹਿਰਾਂਦੀਆਂ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੁਭਾਗਾ ਲਕੜੀਆਂ ਵਾਂਗ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੱਚ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ‘ਚ ਲਗਾਤਾਰ ਮਸਤ ਹੋਈਆਂ, ਸਾਰਜ ਅਤੇ ਖਜੂਰ ਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ‘ਚ ਆਸਰਾ ਲੈ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਬਾਂਦਰ ਆਪਣੇ ਭਟਕਣ ‘ਚ ਤਿੱਖੇ, ਚਿਹਰੇ ਤੇ ਖਣਿਜ ਰੰਗ ਲਾਏ ਹੋਏ, ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਕਰਦੇ, ਇਕ–ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਫਲ ਸੁੱਟ ਕੇ ਨਰਮ ਘਾਸ ਨੂੰ ਹਰਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਢਲਾਨਾਂ, ਬਾਗਾਂ ਅਤੇ ਮਹਲ ਲਤਾਵਾਂ ਦੀ ਛਾਂ ਹੇਠ ਲੁਕੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਧ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਦੇਵ ਕੁਮਾਰੀਆਂ ਮੰਦਰ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਕੰਢੇ ਖਣਿਜਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਅਤੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀਆਂ ਚਾਦਰਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਬਚੇ ਹੋਏ, ਬੁੱਧ ਭਿਕਸ਼ੂਆਂ ਵਾਂਗ ਜਗਤ–ਸੰਪਰਕ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਲੱਗ ਰਹੇ ਸਨ। ਨਦੀਆਂ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਚੰਬੇਲੀ ਅਤੇ ਮੰਦਰ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਨਾਲ ਬੰਧੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕਰ ਲਿਆ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਬਸੰਤ ਦੀ ਤਾਜਗੀ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਹਵਾ ਨਾਲ ਹਿਲਦੇ ਦਰੱਖਤ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਭਾਰ ਨਾਲ ਥੱਕੇ ਹੋਏ, ਮਧੁ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਸੁਸਤ ਲੱਗ ਰਹੇ, ਤੇ ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਚੰਚਲ ਅੱਖੀਆਂ ਨਾਲ ਉਡਦੀਆਂ ਫਿਰਦੀਆਂ। ਇਸ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਬੇਅੰਤ ਸ਼ਾਨ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਿਆਂ, ਦੋਵੇਂ ਯਾਤਰੀ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਘੁੰਮਦੇ ਹੋਏ, ਅਖੀਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਜੋ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ‘ਚ ਉਹ ਇੱਕ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਫੁੱਲਾਂ ਵਿਚ ਖੇਡ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੋਈ ਲੱਗਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਭਰਗੁ ਨੇ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਮੁੱਖ ਮੋੜ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ਤੇ ਨਵੀਂ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਇੰਦਰੀਏ ਸ਼ਾਂਤ, ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ, ਮਨ ਅਡੋਲ, ਲੰਮੀ ਥਕਾਵਟ ਤੋਂ ਆਰਾਮ ਮਿਲਣ ਵਰਗਾ ਸੁਕੂਨ। ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਅਨੰਤ ਚੱਕਰ, ਜੋ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਹ ਹੁਣ ਉਸਦੀ ਚਿੰਤਨ ਵਿਚ ਲੱਗਦੇ, ਪਰ ਉਹਨਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਹੁਣ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਡੋਲ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਚੱਕਰ ਬਹੁਤ ਘੁੰਮਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਠਹਿਰ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਅਨੰਤ ਘੁੰਮਣ ਕਰਕੇ ਹੁਣ ਠਹਿਰਾਵ ਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਭਰਗੁ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਇਕੱਲੇ, ਸੋਹਣੇ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ, ਮਨ ਦੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਵੇਖਿਆ। ਉਹ ਬਿਨਾਂ ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਬੈਠਿਆ, ਦੁੰਦ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਚੱਕਰਾਂ ਨੂੰ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਮਨ ਠੰਢਾ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਜਿਗਿਆਸਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਜਾਲ ਨੂੰ ਭੇਦ ਚੁੱਕਾ, ਤੇ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਬੇਅੰਤ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਅਡੋਲ, ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬ ਨੂੰ ਨਾ ਫੜਨ ਵਾਲਾ, ਪਵਿੱਤਰ ਸਫੈਦ ਕ੍ਰਿਸਟਲ ਵਾਂਗ ਚੁੱਪ ਚਾਪ ਪਿਆ ਸੀ। ਸਵੀਕਾਰ ਤੇ ਅਸਵੀਕਾਰ ਦੇ ਭਾਵ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਗਰੂਕ ਤੇ ਅਡੋਲ ਮਨ ਨਾਲ, ਭਰਗੁ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਭਰਗੁ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਕਾਲ ਨੇ ਭਰਗੁ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਗੂੰਜ ਵਰਗੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਆਖਿਆ, "ਇਹ ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ।" "ਜਾਗ," ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣਕੇ, ਭਾਰਗਵ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਮਾਧੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਗੂੰਜ ‘ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਜਾਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਦੋ ਮਹਾਨ ਕਾਲਭਰਗੁ ਵੇਖੇ, ਜੋ ਚੰਦ ਤੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਇਕੱਠੇ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਕਦੰਬ ਲਤਾ ਦੇ ਬਾਵੜੇ ਉੱਤੇ ਬੈਠਣ ਵਾਲਾ ਉੱਠ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੋ ਸੋਹਣੇ ਤੇ ਉੱਚ ਕੁਲ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਹਰੀ ਤੇ ਹਰਾ ਵਾਂਗ ਮਿਲਦੇ ਹੋਏ ਲੱਗਦੇ ਸਨ। ਆਪਸੀ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਤਿੰਨੇ ਪੱਥਰ ਉੱਤੇ ਇਕੱਠੇ ਬੈਠ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਣੁ ਤੇ ਹਰਾ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਹੋਣ। ਫਿਰ, ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਬੈਠੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਸ਼ਾਂਤਤਪਸ ਸੀ, ਮਿੱਠੇ ਤੇ ਕੋਮਲ ਬੋਲ ਬੋਲਿਆ, ਜੋ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਧਾਰ ਵਾਂਗ ਮਿੱਠੇ ਸਨ। "ਅੱਜ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ ਤੇ ਸੂਰਜ ਇਕੱਠੇ ਆਉਣ ‘ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਮਨ ਦੀ ਮਾਇਆ, ਜੋ ਨਾ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ, ਨਾ ਤਪ, ਨਾ ਗਿਆਨ, ਨਾ ਪਾਠ ਨਾਲ ਦੂਰ ਹੋਈ, ਉਹ ਹੁਣ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੇਖਣ ਨਾਲ ਮਿਟ ਗਈ। ਅੰਦਰਲੀ ਪਵਿੱਤਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਖਾ ਵੀ ਐਸਾ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਤੁਹਾਡੇ ਚਮਕਦੇ ਚਰਨਾਂ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ ਤੇ ਸੂਰਜ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਰਗੁ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ—ਤੂੰ ਜਾਗਰੂਕ ਹੈਂ, ਮੂਰਖ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਰਘੁ ਕੁਲ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ।" ਭਰਗੁ ਦੀ ਉਤਸ਼ਾਹਨਾ ਨਾਲ, ਉਸਨੇ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਦੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤੀਆਂ, ਤੇ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹੀਆਂ। ਫਿਰ, ਚਿਹਰਾ ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਤੇ ਦਿਲ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਉਹ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਕਤਾ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸੋਚ ਕੇ ਬੋਲਿਆ, "ਜਿੱਤ ਹੋਵੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸਦਾ–ਚਲ ਰਹੀ ਲੀਲਾ ਨੂੰ, ਜਿਸਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਚੱਕਰ ਸੁਖ-ਭੋਗਾਂ ਨਾਲ ਘੁੰਮ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਬੇਅੰਤ ਤੇ ਅਣਜਾਣ ਹਨ; ਉਹ ਅਵਸਥਾਵਾਂ, ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ, ਹੁਣ ਯੋਗਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਯਾਦ ਆ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਮੈਂ ਅਨੇਕਾਂ ਰੁਝਾਨ ਤੇ ਅਸਾਧਾਰਣ ਸੁਖ-ਭੋਗ ਕੀਤੇ, ਤੇ ਅਨੇਕ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਅਸੰਖ ਅੰਜਾਮ, ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਵੇਖੇ। ਮੈਂ ਧਨ ਸੰਚੈ ਦੀਆਂ ਕਠਿਨ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਤੇ ਭਰਮ ਵੇਖੇ, ਤੇ ਮੈਰੂ ਪਹਾੜ ਦੀਆਂ ਢਲਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਬਿਨਾ ਦੁੱਖ ਦੇ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਭਟਕਿਆ। ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਆਕਾਸ਼ੀ ਪਾਰਜਾਤ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਰੰਗੀ ਹੋਈ ਸੁਗੰਧਤ ਦੁੱਧ ਪੀਤੀ, ਹੋਰ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਸਦਾਂ ਨਾਲ। ਉਹ ਇੱਛਾ-ਪੂਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਵਿਚ, ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਲਤਾਵਾਂ ਤੇ ਲੰਮੇ ਖਜੂਰਾਂ ਵਿਚ, ਮੈਰੂ ਪਹਾੜ ਦੀਆਂ ਢਲਾਨਾਂ ਉੱਤੇ, ਦੇਵ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀ ਛਾਂ ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਿਚ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਦਿਲ ਨਾਲ ਘੁੰਮੇ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪਹਾੜਾਂ, ਨਦੀਆਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।