ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਉਹ ਕਰ ਸਕੇ ਜੋ ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਝੁਕਾਅ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਵੇ? ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਸਾਰੇ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਸਵਰਗ ਦੇ ਹੋਣ ਜਾਂ ਨਰਕ ਦੇ, ਸਾਰੇ ਮਨ ਦੇ ਹੀ ਪ੍ਰਵਾਹ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਥਕਾਵਟ ਅਤੇ ਪੀੜਾ ਹੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਕਿਉਂ ਵਧੇਰੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾਵੇ? ਆਓ, ਮਾਣਯੋਗ ਭਰਗੁ, ਚਲੋ ਜਿੱਥੇ ਤੁਹਾਡਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ। ਮਨ ਦੀ ਕਲਾ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਅਨੁਭਵ ਕਰ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸ਼ੁਕ੍ਰਾ ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਗਿਆ। ਉਹ ਪ੍ਰਾਣਵਾਯੂ, ਜੋ ਮਨ ਨਾਲ ਮਿਲ ਗਿਆ ਸੀ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਦਾ ਫਲ ਲੈ ਕੇ, ਮੀਂਹ ਵਾਂਗ ਬਣ ਗਿਆ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਪੁਰੁਸ਼ਤਾ ਵਾਂਗ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਰਣਨ ਕਰਕੇ, ਮਾਣਯੋਗ ਕਾਲਾ, ਜਗਤ ਦੇ ਚੱਕਰਾਂ ਉੱਤੇ ਹੌਲੀ ਹਾਸਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਭਰਗੁ ਦਾ ਹੱਥ ਫੜ ਲਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਚੰਦਨੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਲਾ ਨੇ ਨਰਮ ਬੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਖਿਆ, "ਨਸੀਬ ਦੀਆਂ ਵਿਵਸਥਾਵਾਂ ਕਿੰਨੀ ਅਦਭੁਤ ਹਨ!" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਭਰਗੁ ਪੂਰਬੀ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਚੜ੍ਹਦੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਉੱਠ ਖੜਾ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ, ਚਾਨਣ ਦੇ ਜੋੜੇ ਵਾਂਗ, ਤਮਾਲਾ ਦੇ ਕਾਲੇ ਰੁੱਖਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਚਮਕਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਜਿਵੇਂ ਨੀਲੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚੰਨ ਤੇ ਸੂਰਜ ਇਕੱਠੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹੋਣ। ਦਿਨ ਸ਼ਾਮ ਵੱਲ ਵਧ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਸਭ ਨੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਵਿਦਾ ਲਈ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਨ੍ਹਾਉਣ ਨੂੰ ਤੁਰ ਪਏ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਜੋ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਤਾਜ਼ਾ ਲਤਾਵਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਛਾਂਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਅਸਮਾਨ ਦੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ, ਲਤਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਚੂੜੀਆਂ ਅਤੇ ਝੂਲਿਆਂ ਨਾਲ ਖੇਡਦੀਆਂ, ਮ੍ਰਿਗਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ, ਕੰਵਲਾਂ ਵਾਂਗ ਸੋਹਣੀਆਂ ਲੱਗਦੀਆਂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਚੇ ਪੱਥਰਾਂ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਸਿੰਘ ਵੇਖੇ, ਜੋ ਤਾਕਤ ਦੇ ਮੂਰਤ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੇ, ਤੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲ ਉਦਾਸੀ ਨਾਲ ਤੱਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਹਾਥੀ, ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਲੰਮੇ ਤਣਿਆਂ ਤੇ ਰੱਖੇ, ਮਸਤ ਹੋਏ ਸਨ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਦਾ ਰੂਪ ਲੱਗਦੇ। ਚਮਰ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਰੇਣ ਤੇ ਹਵਾ ਨਾਲ ਲਾਲ ਹੋਏ, ਆਪਣੀਆਂ ਪੂੰਛਾਂ ਹਿਲਾਉਂਦੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੁੰਦਰ ਚਾਲ ਨਾਲ ਫਿਰਦੇ। ਭੰਵਰੇ, ਲਗਾਤਾਰ ਡਿੱਗਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਵਿੱਚ ਵਿਅਸਤ, ਸਾਰਜ ਤੇ ਖਜੂਰਾਂ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੇ। ਬਾਂਦਰ, ਖਣਿਜਾਂ ਨਾਲ ਰੰਗੇ ਚਿਹਰੇ, ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਕਰਦੇ, ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਫਲ ਸੁੱਟ ਕੇ ਬੰਸੀਆਂ ਨੂੰ ਹਰਾਉਂਦੇ। ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਢਲਾਣਾਂ, ਬਾਗਾਂ ਤੇ ਮਹਲ, ਲਤਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਛੱਤਾਂ ਹੇਠ ਲੁਕਾਏ ਹੋਏ, ਜਿੱਥੇ ਸਿਧ ਮਹਿਸੂਸੀਆਂ ਨੂੰ ਮੰਦਾਰਾ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਦੇਵਕਨਿਆਂ ਨੇ ਘੇਰਿਆ। ਕਿਨਾਰੇ, ਜਿੱਥੇ ਖਣਿਜਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਤੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀਆਂ ਚਾਦਰਾਂ ਪਈਆਂ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਅਛੂਤੇ, ਬੌਧ ਸੰਨਿਆਸੀ ਵਰਗੇ ਲੱਗਦੇ। ਦਰਿਆਵਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਜਾਸਮਿਨ ਤੇ ਮੰਦਾਰਾ ਦੀਆਂ ਗੁੱਛੀਆਂ ਨਾਲ ਬੱਝੀਆਂ, ਬਸੰਤ ਦੀ ਤਾਜਗੀ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ ਹੋਵੇ। ਹਵਾ ਨਾਲ ਹਿਲਦੇ ਰੁੱਖ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਭਾਰ ਨਾਲ ਥੱਕੇ ਹੋਏ, ਜਿਵੇਂ ਮਧੁ ਮਿਲਣ 'ਤੇ ਥਕ ਗਏ ਹੋਣ, ਤੇ ਭੰਵਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੇੜੇ ਲਾ ਰਹੇ। ਇਹ ਸਭ ਨਜ਼ਾਰੇ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਦੋਵੇਂ ਮਹਾਨ ਯਾਤਰੀ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਿਚਰਦੇ ਹੋਏ, ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ। ਇੱਕ ਪਲ ਵਿਚ, ਉਹ ਇੱਕ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਆ ਗਏ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਫੁੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਡਦੀਆਂ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੋਈ ਜਾਪਦੀ। ਉਥੇ, ਭਰਗੁ ਨੇ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪੁਰਾਣਾ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਇੰਦਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਸੀ, ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਮਨ ਅਡੋਲ ਤੇ ਅਡਿੱਗ, ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਤੋਂ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਪਾ ਚੁੱਕਾ। ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਚੱਕਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੰਤ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਹੁਣ ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਅਡੋਲਤਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਚੱਕਰ ਘੁੰਮ ਕੇ ਥਮ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਜਗਤ ਦੇ ਅਨੰਤ ਘੇਰੇ ਘੁੰਮ ਕੇ ਰੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਭਰਗੁ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤੇ ਨਿਰਭਰ, ਪੂਰਨ ਸ਼ਾਂਤ, ਮਨ ਦੇ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਵੇਖਿਆ। ਉਹ ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਬੈਠਾ ਸੀ, ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਖੇਡ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਚੱਕਰਾਂ ਉੱਤੇ ਹੌਲੀ ਮੁਸਕਾਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਮਨ ਠੰਢਾ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ। ਭਰਗੁ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਸਾਰੀ ਜਿਗਿਆਸਾ ਮੁੱਕ ਚੁੱਕੀ, ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਜਾਲ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਚੁੱਕਾ, ਅਤੇ ਸਰਵੋਤਮ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਅਨੰਤ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਲੀਨ, ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ, ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਫੜਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਨਿਰਮਲ ਸਫੈਦ ਸਫਟਿਕ ਪੱਥਰ ਚੁੱਪ ਚਾਪ ਪਿਆ ਹੋਵੇ। ਸਵੀਕਾਰ ਜਾਂ ਅਸਵੀਕਾਰ ਦੇ ਦੋਵਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਪੂਰਨ ਜਾਗਰੂਕ ਤੇ ਅਡੋਲ ਮਨ ਨਾਲ, ਭਰਗੁ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਸਮੇਂ ਨੇ ਭਰਗੁ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਗਰਜ ਵਾਂਗ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਆਖਿਆ, "ਇਹ ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ।" "ਜਾਗ!" ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਾਰਗਵ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਮਾਧੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਗੜਗੜਾਹਟ ਸੁਣ ਕੇ ਉੱਡ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਦੋ ਮਹਾਨ ਕਾਲਭਰਗੂ ਵੇਖੇ, ਜੋ ਇਕੱਠੇ ਚੰਨ ਤੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਕਦੰਬਾ ਲਤਾ ਦੇ ਬਾਵਲੇ ਤੋਂ ਉੱਠ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ—ਉਹ ਦੋ ਸੋਹਣੇ ਤੇ ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜਿਵੇਂ ਹਰੀ ਤੇ ਹਰਾ ਮਿਲਦੇ ਹੋਣ। ਪਰਸਪਰ ਮਿਲਾਪ ਹੋਣ 'ਤੇ, ਤਿੰਨੋਂ ਇਕੱਠੇ ਪੱਥਰ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਰੂ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਣੁ ਤੇ ਹਰਾ ਬੈਠਦੇ। ਫਿਰ, ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਸ਼ਾਂਤਤਪ ਨਾਮਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਮਿੱਠੇ ਤੇ ਨਰਮ ਬੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਧਾਰ ਵਹੀ ਹੋਵੇ। "ਅੱਜ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਸੰਸਾਰ ਠੰਢੇ ਚੰਨ ਤੇ ਗਰਮ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਵੇਖ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਮਨ ਦੀ ਮੋਹ ਮਾਇਆ, ਜੋ ਨਾ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ, ਨਾ ਤਪ, ਨਾ ਗਿਆਨ, ਨਾ ਪਾਠ ਨਾਲ ਦੂਰ ਹੋਈ, ਉਹ ਹੁਣ ਤੁਹਾਡੀ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਮਿਟ ਗਈ। ਅੰਦਰਲੀ ਸ਼ੁੱਧ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਖਾ ਵੀ ਐਨਾ ਆਨੰਦ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ, ਜਿੰਨਾ ਮਹਾਨ ਜਨਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।