ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਮਹਾਨ ਨਾਟਕ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪਗ, ਉਸ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹਨ, ਜਿਸਦੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਨੇ ਅਜੇ ਤੌਲਾ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਜਦੋਂ ਇਸ ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਕਿਰਦਾਰ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਗੁੰਮਰਾਹ ਤੇ ਦੁਖੀ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਨਾਲ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਥੱਕ ਕੇ, ਜੀਵਨ ਦੀ ਘਣ ਘਾਟ ਵਿੱਚ ਇਕ ਸ਼ਿਕਾਰ-ਸਥਲ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਤੇ, ਸਮੁੰਦਰੀ ਅੱਗ ਦਾ ਸੋਹਣਾ ਕਮਲ ਉੱਗਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਆਨੰਦਮਈ ਝੀਲ, ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਮਹਾ ਸਮੁੰਦਰ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਮੇਂ ਦੀ ਧਾਰਾ, ਉਹੀ ਜੀਵ ਭਰ ਕੇ, ਖੱਟੇ, ਕੌੜੇ ਤੇ ਲੂਣੇ ਜੀਵਨ-ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੱਕ ਗਏ ਹਨ। ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ ਸ਼ਕਤੀ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਰ ਪਾਸੇ ਚੱਲਦੀ ਹੈ, ਮਾਵਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨਾਲ, ਜੀਵਨ-ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਇਕ ਮਾਦ-ਭੇੜੀਆ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ-ਹਿਰਣ ਨੂੰ ਖਿੱਚਦੀ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਉਸਦੇ ਹੱਥ ਦੀ ਹੇਠਲੀ ਤੇ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਇੱਕ ਰਸ ਭਰੀ ਪਿਆਲੀ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਝੂਮਦੇ ਕਮਲ, ਕਵਲ ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਕ ਸ਼ੇਰ-ਨਰ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਬਾਹਾਂ ਦੇ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿੱਚ ਗੱਜਦਾ ਤੇ ਤਿੱਖਾ ਵੱਜਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਜਟਾ ਮੋਟੀ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੈ, ਉਹ ਪਿਆਰਾ ਖੇਡਾਂ ਵਾਲਾ ਪੰਛੀ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਮਿੱਠੀ ਧੁਨੀ, ਤੁੰਬੀ ਦੀ ਵਾਂਗ, ਤੇ ਸਰਦ ਰੁੱਤ ਦੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਰਗਾ ਨਿਰਮਲ ਚਮਕ, ਉਹ ਦੇਵਤਾ, ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ, ਮਹਾਕਾਲ ਹੈ, ਜੋ ਨੌਜਵਾਨ ਕੋਇਲ ਵਾਂਗ ਖੇਡਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਦਾ ਗੱਜਣ ਵਾਲੀ ਅਕਰੂਤਿ, ਦੁੱਖ ਦੇ ਤੀਰ ਸੁੱਟ ਕੇ, 'ਅਕਲਪਨਾ' ਨਾਮਕ ਧਨੁਸ਼ ਫੜ ਕੇ, ਹਰ ਥਾਂ ਕੰਬਦੀ ਹੈ। ਪਰਮ ਖੇਡ ਦੀ ਕੰਬਣ ਨਾਲ, ਭਟਕਦੀ, ਫੜਦੀ, ਘੁੰਮਦੀ, ਚੀਰਦੀ, ਇਹ ਬੁੱਢੀ, ਸੰਸਾਰ-ਥੱਕੀ, ਬੇਚੈਨ ਵਾਂਦਰ—ਇੱਥੇ, ਸਮਾਂ—ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਕੰਬਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਮੁਸ਼ਕਲ ਆਨੰਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਰਤਨ ਉਭਰਦਾ ਹੈ; ਸੰਸਾਰ ਉਸਨੂੰ ਕਿਸਮਤ ਤੇ ਸਮਾਂ ਆਖਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਮੰਨ ਕੇ ਕਿ ਇਹੀ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਕਰਮ ਦੀ ਗਤੀ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ; ਕਰਮ ਦੀ ਸਵਭਾਵ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੀ ਕੰਬਣ ਹੈ, ਕੋਈ ਨਿਰਧਾਰਤ ਰੂਪ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਸਾਰੀ ਜੀਵ-ਲੜੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਮਜ਼ੋਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਹਿਮ ਵਾਂਗ ਪਿਘਲ ਕੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਸੰਸਾਰਕ ਆਨੰਦ ਦਾ ਮੰਡਲ—ਇਹ ਉਸਦੀ ਨਾਚ-ਸ਼ਾਲਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਉਹ ਨੱਚਦਾ ਹੈ। ਤੀਜਾ, ਜੋ 'ਮੌਤ' ਦੇ ਡਰਾਉਣੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਖੋਪੜੀ-ਧਾਰੀ ਦੇਹ ਨਾਲ, ਮਸਤ, ਕਿਸਮਤ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਨੱਚਦੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ, ਜਦ ਮੌਤ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਸਾਥੀ, ਭਾਗ ਦੇ ਨਾਲ, ਸਦਾ ਨੱਚਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ, ਉਹ ਪਰਮ ਪ੍ਰੇਮੀ ਹੈ। ਜੋ ਬਾਕੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਂਗ ਪਵਿੱਤਰ, ਤੇ ਗੰਗਾ-ਧਾਰੀ; ਇਹ ਦੋਵੇਂ, ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ, ਸੰਸਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸੀਨੇ ਉੱਤੇ ਜਨੇਊ ਵਾਂਗ, ਧਾਗੇ ਤੇ ਧਾਗੇ-ਰਹਿਤ ਚਮਕ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਹਨ। ਚੰਦ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਗੋਲ, ਹੱਥਾਂ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਕੰਗਣ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਖੇਡਦਾ ਕਮਲ, ਤੇ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦਾ ਦਿਵਿਆ ਕਮਲ-ਹਿਰਦਾ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਉਸਨੂੰ ਸਜਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਤਾਰੇ ਤੇ ਬੂੰਦਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਕੰਬਦੇ ਕਮਲ ਦੀ ਪੰਖੜੀਆਂ ਨਾਲ, ਇੱਕੋ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਜਲ ਨਾਲ ਧੋਤਾ ਗਿਆ—ਇੱਕੋ ਅਕਾਸ਼, ਸਿਰਫ਼ ਅਕਾਸ਼। ਐਸੇ ਰੂਪ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਭਾਗ, ਸਦਾ ਲਾਲਾਇਤ, ਬਿਨਾਂ ਰੁਕਾਵਟ ਨੱਚਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਦੇ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ, ਉਸਦੇ ਲਈ, ਜੋ ਨਾਚ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਰੂਪ ਅਨਿਯਤ ਕੰਬਣ ਹੈ, ਜੋ ਸਦਾ ਘਟਨਾ-ਵਾਧੂ ਦੇ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਨਾਲ ਮਚਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਸੋਹਣੇ ਗਹਿਣੇ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਲੜੀਆਂ ਹਨ; ਉਸਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕੇਸਾਂ ਦੀ ਜੂੜੀ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪਾਤਾਲ ਤੱਕ ਲਟਕਦੀ ਹੈ। ਨਰਕ ਦੀ ਪਾਜੇਬ, ਜੋ ਝੰਕਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਾਪ ਦੇ ਧਾਗੇ ਉੱਤੇ ਪਰੋਈ ਹੋਈ ਹੈ, ਤੇ ਉਸਦੇ ਪਾਤਾਲੀ ਪੈਰ ਉੱਤੇ ਕੰਬਦੀ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਕਸਤੂਰੀ ਦਾ ਟਿਕਾ, ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਮਿੱਤਰ, ਚਿਤਰਗੁਪਤ ਵਲੋਂ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਮੱਥੇ ਦੀ ਪੱਟੀ ਉੱਤੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਾਲੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਇਹ ਦੇਵੀ ਦੁਬਾਰਾ ਨੱਚਦੀ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਗੂੰਜੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਤੋਂ ਵੱਜਦੇ ਹਨ। ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ, ਜੰਗਲੀ ਤੇ ਝੂਮਦੇ, ਮੋਰਪੰਖ ਨਾਲ ਸਜੇ ਨੌਜਵਾਨ ਰਥ ਹਨ, ਤੇ ਉਸਦੀ ਤਿੰਨ ਅੱਖਾਂ ਡਰਾਉਣੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਡਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਸਦੇ ਕੇਸ, ਪਤਝੜ ਦੀ ਚਾਂਦਨੀ ਵਾਂਗ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਤੇ ਵਗਦੇ, ਮਸਤਕ ਉੱਤੇ ਵਿਖਰੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਚਿੱਟੇ ਮੰਦਰਾ ਫੁੱਲ ਤੇ ਗੌਰੀ ਦੇ ਪੀਲੇ ਚਵਰ ਲਹਿਰਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਭੈਰਵ ਦੇ ਪੇਟ ਵਰਗੇ ਡੰਬੂ ਫੜਦੀ ਹੈ, ਜੰਗਲੀ ਨਾਚ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦੇ; ਇੰਦ੍ਰ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਲਏ ਖੋਪੜੀਆਂ ਦੇ ਪਿਆਲੇ, ਹਰ ਇੱਕ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰ ਛੇਦ, ਖੜਕਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਅਕਾਸ਼, ਸੁੱਕੀ, ਟੁੱਟੀ ਦੇਹਾਂ ਤੇ ਗਦਾਂ ਦੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੀ, ਘਣੇ ਕਾਲੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ ਕਾਲੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਕਮਲ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਉਹ ਮਹਾ-ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਆਪਣੇ ਨਾਚ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੀ ਹੈ। ਡੰਬੂਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਤੇ ਕਮਲ-ਤਲਾਵਾਂ ਦੇ ਘੁੰਮਣ ਨਾਲ, ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਟੁੰਬੁਰੂ ਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਉਸ ਤੋਂ ਭੱਜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਜਦ ਮੌਤ ਨੱਚਦੀ ਹੈ, ਉਸਦੀ ਤਲਵਾਰ ਚੰਦ ਦੀ ਥਾਲੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਕੇਸ ਤਾਰਿਆਂ ਤੇ ਚਾਂਦਨੀ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਅਕਾਸ਼ ਦੇ ਪੰਖਾਂ ਦੀ ਮੋਰ ਮੌਰ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਪਾਈ ਹੋਈ ਹੈ। ਇੱਕ ਕੰਨ ਵਿੱਚ ਲੰਬਾ ਹਿਮਾਲਾ ਪਰਬਤ ਕੰਡਾ ਵਾਂਗ ਹੈ; ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਮੇਰੂ ਸੋਨੇ ਦੀ ਸੋਹਣੀ ਲਟਕਣ ਹੈ। ਝੂਮਦੀਆਂ ਬਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਚੰਦ ਤੇ ਸੂਰਜ ਗਾਲਾਂ ਉੱਤੇ ਚਮਕਦੇ ਹਨ; ਲੋਕਾਲੋਕ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਲੜੀ, ਕਮਰ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਕੰਧੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਹਿਲਦੀ, ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਲੀਕ ਸੋਹਣੀ ਪੱਟੀ ਵਾਂਗ, ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਉਂਦੀ, ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਕਪੜੇ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਮਕਦੀ ਹੈ। ਗਦਾਂ, ਬਰਛੀਆਂ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ, ਜਾਵਲਿਨ, ਭਾਲੇ, ਤੇ ਮੁਗਦਰ—ਤੇਜ਼ ਤੇ ਇਕੱਠੇ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੂਤਾਂ ਵਾਂਗ, ਉਸਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਸਮੇਂ ਵਲੋਂ ਗੂੰਥੀ ਸੰਸਾਰਕ ਬੰਧਨ ਦੀ ਲੰਮੀ ਫਾਂਸੀ, ਮਹਾ ਸਰਪ ਸ਼ੇਸ਼ ਦੀ ਮਾਲਾ ਵਾਂਗ, ਉਸਨੂੰ ਸਜਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਜੀਵੰਤ, ਚਮਕਦੇ ਰਤਨਾਂ-ਜਿਹੇ ਕੀੜਿਆਂ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ, ਸੱਤ ਸਮੁੰਦਰੀ ਕੰਗਣਾਂ ਦੀਆਂ ਲੜੀਆਂ ਉਸਦੇ ਬਾਂਹਾਂ ਉੱਤੇ ਹਨ। ਸੰਸਾਰਕ ਵਪਾਰਾਂ ਦਾ ਮਹਾ-ਘੇਰਾ, ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੀ ਲੜੀ, ਧੂੜ ਨਾਲ ਭਰੀ ਤੇ ਰਾਤ ਵਾਂਗ ਹਨੇਰੀ—ਇਹ ਉਸਦੇ ਵਾਲਾਂ ਦੀ ਲਕੀਰ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਮੌਤ ਆਪਣੇ ਭਿਆਨਕ ਨਾਚ ਵਿੱਚ, ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਖੇਡ ਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਸਮੇਤ, ਵਾਪਸ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।