ਇਸ ਮਹਾਨ ਕਥਾ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਤੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਰਸਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਮਹਾਨ ਜੀਵ—ਯਕ੍ਸ਼, ਗੰਧਰਵ ਅਤੇ ਕਿੰਨਰ—ਜੋ ਮਨ ਦੀ ਮੋਹ-ਭ੍ਰਾਂਤੀ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਉੱਚ-ਨੀਚ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਦੇਖਦੇ ਹਨ, ਇੱਥੇ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋ ਕੇ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਕੁਝ ਲੋਕ, ਜੋ ਲੱਕੜ ਜਾਂ ਕੰਧ ਵਾਂਗ ਸੁਸਤ ਤੇ ਅਚਲ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਅਜੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਮੋਹ ਵਿਚ ਫਸੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਕੀ ਸੋਚਣਾ? ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪ-ਪਛਾਣ ਦੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਆ ਰਹੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇੱਥੇ ਜੋ ਸ਼ਾਸਤਰ ਚਲ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਹੀ ਲਿਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਉਹਨਾਂ ਵੱਲ ਝੁਕਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨੀਅਤ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਗ ਚੁੱਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਮੁੱਕ ਗਏ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਨ ਦੀ ਮੋਹ-ਭ੍ਰਾਂਤੀ ਸੱਚੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜਾਂਚ-ਪੜਤਾਲ ਨਾਲ ਗੁਆਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਤ ਦਾ ਹਨੇਰਾ ਸੂਰਜ ਦੀ ਚੜ੍ਹਾਈ ਨਾਲ ਲੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨ ਹਾਲੇ ਵੀ ਗੁਲ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਭਟਕਣ ਲਈ ਹੀ ਹੈ, ਗਿਆਨ ਲਈ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਧੂੰਧ ਵਾਂਗ ਢੱਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਭੂਤ ਵਾਂਗ ਭਟਕਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਇੱਥੇ ਹਰ ਜੀਵ ਲਈ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਦਾ ਪਾਤਰ ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਹੀ ਹੈ, ਮਾਸ ਦਾ ਇਹ ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਜੋ ਮਾਸ ਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਦਾ ਗੁੱਛਾ ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਇਹ ਮਾਇਆ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮਨ ਦੀ ਹੀ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬ ਹੈ; ਸਰੀਰ ਅਸਲ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਤੁਹਾਡੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਜੋ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਮਨ ਤੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਕੀਤਾ, ਉਹੀ ਉਸਨੇ ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ; ਅਸੀਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ੀ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਜੋ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਸਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਦਖਲ ਨਹੀਂ। ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੁਝ ਹੋਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਸਾਰੇ ਸੁੱਖ-ਦੁੱਖ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਸਵਰਗ ਜਾਂ ਨਰਕ ਦੇ ਹੋਣ, ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਆਲੱਸ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਹੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਆਓ, ਉਠੋ, ਚਲੋ ਜਿੱਥੇ ਤੁਹਾਡਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ। ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਅਨੁਭਵ ਕਰ ਲਿਆ, ਹੁਣ ਉਹ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਾਪ ਵਿਚ ਟਿਕ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਯੂ, ਜੋ ਮਨ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦਾ ਫਲ ਲੈ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਵਰਖਾ ਵਾਂਗ ਹੋ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਪੁਰਸ਼ਤਾ ਵਾਂਗ ਖੜਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਆਖ ਕੇ, ਆਦਰਨੀਯ ਕਾਲ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਚੱਕਰਾਂ ਨੂੰ ਹੌਲੀ ਹੰਝੀ ਵਾਂਗ ਦੇਖ ਕੇ, ਭ੍ਰਿਗੁ ਦਾ ਹੱਥ ਫੜ ਲਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਲ ਨੇ ਨਰਮ ਬੋਲਿਆ, "ਵਾਹ, ਕਿੰਨੇ ਅਚੰਭੇ ਹਨ ਭਾਗ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ!" ਭ੍ਰਿਗੁ ਵੀ ਪੂਰਬੀ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਚੜ੍ਹਦੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਉੱਠ ਖੜਾ ਹੋਇਆ। ਦੋਵੇਂ, ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੇ ਖਜ਼ਾਨੇ, ਤਮਾਲਾ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਘਣੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਚਮਕਣ ਲੱਗੇ, ਜਿਵੇਂ ਨੀਲੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਚੰਦ ਤੇ ਸੂਰਜ ਇਕੱਠੇ ਚੜ੍ਹ ਰਹੇ ਹੋਣ, ਬਦਲਾਂ ਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ। ਜਦੋਂ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਆਖੀਆਂ, ਦਿਨ ਸ਼ਾਮ ਵੱਲ ਵਧ ਗਿਆ ਤੇ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਸਭ ਨੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ, ਠੰਢੀਆਂ ਲਾਲੀਆਂ ਵਾਲੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਸਾਥ, ਨ੍ਹਾਉਣ ਲਈ ਵਿਖੇਲੇ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਜੋ ਬਹੁਤ ਚਮਕਦਾਰ ਸਨ, ਤੇ ਜੋ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਬੇਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਅਕਾਸ਼ ਦੀਆਂ ਸੁੰਦਰ ਕੁੜੀਆਂ ਬੇਲਾਂ ਦੇ ਕੰਗਣ ਤੇ ਝੂਲਿਆਂ ਨਾਲ ਖੇਡ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹਿਰਣ ਵਾਂਗ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਤੇ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਮਨਮੋਹਣੀਆਂ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉੱਚੇ ਪੱਥਰਾਂ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਸ਼ੇਰ ਵੇਖੇ, ਜੋ ਤਾਕਤ ਦੇ ਮੂਰਤ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੇ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬੇਪਰਵਾਹੀ ਨਾਲ ਤੱਕਦੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਮੁਖੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਲੰਮੇ ਤਾੜ ਤੇ ਬੇਲਾਂ ਉੱਤੇ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਨਸ਼ੇ ਵਿਚ ਥੱਕੇ ਹੋਏ, ਮਾਣ ਦਾ ਰੂਪ ਲੈ ਕੇ ਖੜੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਾਮਰਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਰੇਸ਼ੇ ਤੇ ਹਵਾ ਨਾਲ ਲਾਲ ਹੋਏ ਹੋਏ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪੁੱਛਾਂ ਸੁਭਾਗੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹਿਲਦੀਆਂ। ਮਲ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਮਗਨ ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ, ਸਾਰਜ ਤੇ ਖਜੂਰ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਟਹਿਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੀਆਂ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਵਿਚ ਡੁੱਬੀਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਾਂਦਰ ਵੇਖੇ, ਜੋ ਭਟਕਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਚਿਹਰੇ ਤੇ ਖਣਿਜਾਂ ਦੇ ਰੰਗ ਲਗਾਏ, ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਕਰਦੇ ਤੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਫਲ ਸੁੱਟਦੇ ਹੋਏ ਨਰਮ-ਨਰਮ ਘਾਹ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਪਹਾੜੀਆਂ, ਬਾਗਾਂ ਅਤੇ ਮਹਲਾਂ ਨੂੰ ਬੇਲਾਂ ਦੀ ਛਾਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਕੁਸ਼ਲ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀਆਂ, ਮੰਦਾਰਾ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਵੱਸਦੀਆਂ। ਖਣਿਜਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਅਤੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀਆਂ ਚਾਦਰਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਕੰਢੇ, ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਆਮ ਇਨਸਾਨ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਬੌਧ ਸੰਨਿਆਸੀ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੇ ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਤੋਂ ਮੁੱਕ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਨਦੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਚਮੇਲੀ ਤੇ ਮੰਦਾਰਾ ਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਨਾਲ ਬੰਧੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਾਸ ਰੱਖ ਲਿਆ ਹੋਵੇ, ਬਸੰਤ ਦੀ ਤਾਜਗੀ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ। ਰੁੱਖ, ਹਵਾ ਨਾਲ ਹਿਲਦੇ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਭਾਰ ਨਾਲ ਥੱਕੇ ਹੋਏ, ਮਧੁ ਮਿਲਣ ਤੇ ਥਕ ਗਏ, ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੀਆਂ। ਇਹਨਾਂ ਸਭ ਸੁੰਦਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਦੋਵੇਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਵਿਚ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦੇ, ਫਿਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਪਿੰਡ ਸਜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਕ ਛਿਨ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਇੱਕ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਜਿੱਥੇ ਲਹਿਰਾਂ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਖੇਡਦੀਆਂ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁੰਦਰ, ਜਿਵੇਂ ਸਾਰੀ ਨਦੀ ਹੀ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਬਣੀ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਭ੍ਰਿਗੁ ਨੇ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਮੁੱਕ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਤੇ ਇਕ ਨਵੇਂ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਸ਼ਾਂਤ, ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀਆਂ, ਮਨ ਅਡੋਲ, ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਤੋਂ ਆਰਾਮ ਮਿਲਣ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦਾ ਸੀ। ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਅਨੰਤ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਦੇ ਚੱਕਰ, ਜੋ ਕਦੇ ਮੁੱਕਦੇ ਨਹੀਂ, ਹੁਣ ਜਿਵੇਂ ਉਸਦੇ ਚਿੰਤਨ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਉਹ ਅਡੋਲਤਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਚੱਕਰ ਘੁੰਮ-ਘੁੰਮ ਕੇ ਆਖ਼ਰ ਰੁਕ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਅਨੰਤ ਘੁੰਮਣ ਦੇ ਕਾਰਨ। ਭ੍ਰਿਗੁ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਪੂਰੀ ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਤੇਜ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ, ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਦੇਖਿਆ; ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਨਿਰਵਿਕਾਰ, ਮਨ ਦੇ ਉਲਝਣ ਤੋਂ ਮੁਕਤ। ਉਹ ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸਮਾਧੀ ਵਿਚ ਬੈਠਾ ਸੀ, ਦੁਆਲਤਾ ਦੇ ਖੇਡ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਚੱਕਰਾਂ ਨੂੰ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਤੱਕ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸਦਾ ਮਨ ਠੰਢਾ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ। ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਜਿਸਦੀ ਜਿਗਿਆਸਾ ਮੁੱਕ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਜਾਲ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲੈ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਉਹ ਅਨੰਤ ਆਰਾਮ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ, ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਫੜਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਪਵਿੱਤਰ ਸਫ਼ੈਦ ਕ੍ਰਿਸਟਲ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਪਿਆ ਹੋਵੇ।