ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਅਨੇਕਤਾ ਅਦਭੁਤ ਹੈ। ਕੁਝ ਜੀਵ ਬਹੁਤ ਲੰਬਾ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਦੀ ਉਮਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਛੋਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਖਾਲੀ ਭਰਮਾਂ ਕਰਕੇ, ਕੁਝ ਜੀਵ ਤੌਲਣਯੋਗ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵੀ ਅਣਮੁੱਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਸਾਰਕ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਭੀੜ ਵਿੱਚ, ਕੁਝ ਲੋਕ ਅਡੋਲਤਾ ਨਾਲ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਹੀ ਖਿਆਲਾਂ ਦੇ ਮਾਰੇ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਉੱਤੇ ਸਵਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਈਆਂ ਦੇ ਮਨ ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਤੇ ਸੰਕੁਚਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਦੁੱਖਾਂ ਦੀ ਗਲਤੀ ਨਾਲ ਦਬੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸੋਚਦੇ ਹਨ, "ਮੈਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹਾਂ, ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹਾਂ, ਮੂੜ ਹਾਂ," ਤੇ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੱਕੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਨੇ ਅਡੋਲਤਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਈ ਹੈ, ਕੁਝ ਦੇਵੀ-ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਹਨ, ਕੁਝ ਮਨੁੱਖ ਬਣੇ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਅਸੁਰ-ਅਵਸਥਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਕਈਆਂ ਨੇ ਅਣਗਿਣਤ ਯੁੱਗਾਂ ਤੱਕ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣਾ ਹੈ, ਪਰ ਕੁਝ ਪਵਿੱਤਰ ਜੀਵ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਵੱਲ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ, ਬ੍ਰਹਮ ਰੂਪੀ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਉਠੇ ਹੋਏ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਲਹਿਰਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬਦਲਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਝੂਠੇ ਭਰਮ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਵਿਅਪਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨਾਲ, ਜਦ ਮਨ ਵਿਚ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੋ ਜਾਵੇ ਕਿ "ਅਸੀਂ ਬ੍ਰਹਮ ਨਹੀਂ ਹਾਂ," ਤਾਂ ਉਹ ਜੀਵ ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਜੀਵ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹਨ, ਉਹ ਭੀੜ-ਭਰਮੇ ਹੋਏ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਮੁਨੀ! ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਬ੍ਰਹਮ-ਚੇਤਨਾ ਵਾਲੇ ਜੀਵ, ਕਈ ਢੰਗ ਨਾਲ ਅਲੇਪ ਹੋ ਕੇ, ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਬੀਜ ਹਨ ਜਾਂ ਜਾਣ ਲਓ ਕਿ ਕਰਮ ਆਪ ਹੀ ਇਹ ਹੈ। ਮਨ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਕਲਪਨਾ ਦੁਆਰਾ ਹੀ, ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਇਹ ਮੋਟਾ ਜੰਗਲ ਪੱਕਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਸਰੀਰਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਕਦੇ ਖੜੀਆਂ, ਕਦੇ ਚਲਦੀਆਂ, ਕਦੇ ਰੋਂਦੀਆਂ ਤੇ ਕਦੇ ਹੱਸਦੀਆਂ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਇਕ ਤਿਨਕੇ ਤੱਕ, ਹਵਾ ਵਾਂਗ, ਉਹ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ, ਰੋਕਦੇ, ਮੁਰਝਾ ਜਾਂਦੇ ਤੇ ਮਾਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਹਰੀ, ਹਰਾ ਆਦਿ; ਕੁਝ ਹਲਕੇ ਭਰਮ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸੱਪ, ਮਨੁੱਖ, ਤੇ ਦੇਵਤੇ। ਕੁਝ ਗੰਭੀਰ ਭਰਮ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਤੇ ਘਾਹ; ਕੁਝ ਅਗਿਆਨਤਾ ਕਰਕੇ ਕੀੜਿਆਂ ਤੇ ਕੀੜੀਆਂ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਹਨ। ਕਈਆਂ ਨੂੰ, ਤਿਨਕੇ ਵਾਂਗ, ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਮਹਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਦੂਰ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਹਾਲੇ ਉਚਿਤ ਅਵਸਥਾ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚੇ, ਜਿਵੇਂ ਸੱਪ ਤੇ ਮਨੁੱਖ। ਕੁਝ, ਸਿਰਫ ਤਟ ਦੀ ਝਲਕ ਪਾ ਕੇ, ਥੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜੰਮੇ ਤੇ ਅਜੰਮੇ ਦੋਵੇਂ, ਮੌਤ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਚੰਗਲ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਹੋਰ, ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਰੂਪ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਮੱਧ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਹਰੀ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਹਰਾ ਆਦਿ ਦੇ ਨਾਲ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਤਟ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ, ਹਲਕੇ ਭਰਮ ਨਾਲ, ਉਸੇ ਬ੍ਰਹਮ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਗੁਪਤ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਤੇ ਰੋਗਾਂ ਦੀ ਲਹਿਰ ਤੋਂ ਬਚੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਈਆਂ ਦੇ ਜਨਮਾਂ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਅਜੇ ਆਉਣੀਆਂ ਹਨ, ਕਈਆਂ ਦੀਆਂ ਅਣਗਿਣਤ ਲਹਿਰਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਆ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ; ਜੋ ਹਨੇਰੇ ਦੀ ਚਮਕ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹਨ, ਉਹ ਬਾਂਝ ਹਨ। ਕੁਝ ਹੇਠਾਂ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਹੇਠਾਂ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਲੋਕ ਤੱਕ, ਕੁਝ ਵਧਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਹੋਰ ਡਿੱਗਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੀ ਕਿਰਿਆ, ਜੋ ਅਨੇਕ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਦੀ ਯਾਦ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਜਦ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜਹਿਰੀਲੇ ਦਰਦ ਦੀ ਯਾਦ ਪੰਛੀ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਮੱਧ ਵਿੱਚ, ਜਿਹੜੇ ਮਨ ਦੇ ਭਰਮ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਉੱਚ-ਨੀਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਮੁਕਤ ਜੀਵ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਯਕਸ਼, ਗੰਧਰਵ, ਤੇ ਕਿਨਰ। ਕੁਝ ਹੋਰ, ਲੱਕੜ ਜਾਂ ਕੰਧ ਵਾਂਗ, ਅਚਲਤਾ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭਰਮ ਹਾਲੇ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਕੀ ਸੋਚਣਾ? ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਜਿਹੜੇ ਜੀਵ ਆਤਮ-ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਵੱਲ ਜਾਗ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇੱਥੇ ਚੱਲ ਰਹੀਆਂ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕੀਤੀ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਉਚਿਤ ਰੁਝਾਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨੀਅਤ ਸੱਚਮੁੱਚ ਜਾਗ ਚੁੱਕੀ ਹੈ ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਖਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ-ਪੜਤਾਲ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੱਚੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜਾਂਚ-ਪੜਤਾਲ ਨਾਲ ਮਨ ਦਾ ਭਰਮ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਰਾਤ ਦਾ ਹਨੇਰਾ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਮਨ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਿਹਾ, ਉਹ ਸਿਰਫ ਭਰਮ ਲਈ ਹੈ, ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਲਈ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਧੁੰਦ ਵਾਂਗ ਢੱਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਭੂਤ ਵਾਂਗ ਭਟਕਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਮੁਨੀ! ਇੱਥੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਪਾਤਰ ਮਨ ਹੀ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਮਾਸ ਦਾ ਇਹ ਸਰੀਰ। ਇਹ ਮਾਸ ਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਦਾ ਜੋ ਪਿੰਡ ਦਿੱਸ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਓ ਕਿ ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਹੀ ਪ੍ਰਤੀਛਾਇਆ ਹੈ; ਸਰੀਰ ਅੰਤਤ: ਸੱਚ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਮੁਨੀ! ਤੁਹਾਡੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਤੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਜੋ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਮਿਲ ਗਿਆ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਾਡੀ ਕੋਈ ਗਲਤੀ ਨਹੀਂ। ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਜੋ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਏਜੰਸੀ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਰੁਝਾਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕੁਝ ਹੋਰ ਕਰ ਸਕੇ? ਸਾਰੇ ਸੁਗਮ ਤੇ ਦੁਖਦਾਈ ਭੋਗ, ਸਾਰੇ ਸੁਵਰਗ ਤੇ ਨਰਕ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ, ਇਹ ਸਭ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਹੀ ਪ੍ਰਵਾਹ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈ ਜੜਤਾ ਤੇ ਦੁੱਖ। ਹੁਣ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਵਰੇਣਯ! ਚਲੋ, ਜਿੱਥੇ ਤੁਹਾਡਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਚੱਲੀਏ। ਮਨ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਭੋਗ ਕੇ, ਸ਼ੁਕਰ ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ, ਚੰਦਨ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਪਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਯੂ, ਜੋ ਮਨ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਚੰਦਨ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਦੇ ਫਲ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ, ਮੀਂਹ ਵਾਂਗ ਬਣ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਪੁਰੁਸ਼ਤਤਵ ਵਜੋਂ ਖੜਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਕਹਿ ਕੇ, ਕਾਲ ਨੇ, ਜਿਵੇਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਚੱਕਰਾਂ ਉੱਤੇ ਮੁਸਕਰਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਭ੍ਰਿਗੁ ਨੂੰ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ ਲੈ ਚਲਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਚੰਦ ਦੀ ਕਿਰਣ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਆਖਦੇ ਹੋਏ, "ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ, ਕਿਵੇਂ ਅਦਭੁਤ ਹਨ ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ," ਭ੍ਰਿਗੁ ਉੱਤਰ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ, ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਚਾਨਣ ਦੇ ਖਜ਼ਾਨਿਆਂ ਵਾਂਗ, ਤਮਾਲ ਦੇ ਕਾਲੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਗੁੱਚੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਚਮਕਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਜਿਵੇਂ ਚਿੱਟੇ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਚੰਦ ਤੇ ਸੂਰਜ ਇਕੱਠੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹੋਣ, ਮੋਹਰ ਤੇ ਪਾਣੀ-ਭਰੇ ਚੰਦ ਤੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਣ ਲਈ ਤਿਆਰ। ਜਦ ਮੁਨੀ ਨੇ ਇਹ ਸਭ ਕਿਹਾ, ਦਿਨ ਸ਼ਾਮ ਵੱਲ ਵਧ ਗਿਆ ਤੇ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਸਭ ਸੰਗਤ ਨੇ ਵਿਦਾ ਲੈ ਕੇ, ਸ਼ਾਂਤ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ, ਨ੍ਹਾਉਣ ਲਈ ਚਲੇ ਗਏ। ਜਦ ਉਹ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਬੜੀ ਪ੍ਰਭਾ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤੇ, ਨਵੇਂ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਲਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਹਨ।