ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਜੀ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਬੜੀ ਅਨੋਖੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਅਸਲੀ, ਅਨੰਤ ਆਤਮਾ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਇੰਝ ਘੇਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਰੇਸ਼ਮੀ ਕੀੜਾ ਆਪਣੇ ਕੋਕੂਨ ਵਿੱਚ ਘਿਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮਨ ਦੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਰਾਹੀਂ ਅਣਗਿਣਤ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਉਭਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਮਨ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਰੂਪ, ਜੋ ਉਸੀ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਸੇ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਹਨ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚੋਂ ਉਠਣ ਵਾਲੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹਨ। ਕੁਝ ਐਸੇ ਹਨ ਜੋ ਜੰਮ ਕੇ ਵੱਖ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਚੰਦ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਂਗ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ, ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ, ਚੇਤਨ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚੇਤਨਾ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਤੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧ ਮਹਿਕ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਕਈ ਲਹਿਰਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰੀ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਚਮਕ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਉਭਰਦੀਆਂ ਤੇ ਚਮਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੁਝ ਲਹਿਰਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਯਮ, ਮਹਿੰਦਰ, ਸੂਰਜ, ਅੱਗ ਤੇ ਕੁਬੇਰ ਨਾਲ ਹੈ, ਉਹ ਚੰਚਲ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਤੇ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ। ਹੋਰ ਕੁਝ ਲਹਿਰਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਕਿਨਨਰ, ਗੰਧਰਵ, ਵਿਦਿਆਧਰ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਹੈ, ਉਹ ਤੀਬਰ ਤੇ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਉਠਦੀਆਂ ਤੇ ਡਿੱਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੁਝ ਲਹਿਰਾਂ ਕੁਝ ਥਿਰ ਰੂਪ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿਕ; ਕੁਝ ਉੱਠਦੀਆਂ ਤੇ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਤੇ, ਮਨੁੱਖ ਆਦਿਕ। ਕੁਝ ਲਹਿਰਾਂ ਜਿੰਨੇ ਕਿ ਕੀੜੇ, ਮੱਖੀਆਂ, ਤੀਤਲੇ, ਪਸ਼ੂ, ਗਿੱਦੜ ਆਦਿਕ ਹਨ, ਉਹ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਛੋਟੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਵਾਂਗ ਝਲਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਹੋਰ ਜੀਵ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਚਲ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੇ ਹਿਰਣ, ਗਿੱਧ ਤੇ ਬਾਂਦਰ, ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਉਪਜਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਜੀਵ ਬਹੁਤ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਾਲੇ। ਆਪਣੇ ਹੀ ਖਾਲੀ ਭਾਵਾਂ ਕਰਕੇ, ਕੁਝ ਅਹੰਕਾਰ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਸਰੀਰ ਧਾਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਸੰਸਾਰਕ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਹਲਚਲ ਵਿੱਚ, ਕੁਝ ਜੀਵ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਹੀ ਭ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਪੈ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਅਸਥਿਰ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ, ਛੋਟੇ ਤੇ ਘਟੀਆ ਵਿਚਾਰਾਂ ਕਾਰਨ, ਦੁੱਖ ਦੀਆਂ ਖਾਮੀਆਂ ਨਾਲ ਦਬੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਉਹ ਸੋਚਦੇ ਹਨ, "ਮੈਂ ਕਮਜ਼ੋਰ, ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਤੇ ਮੂੜ ਹਾਂ," ਤੇ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਹੀ ਥਿਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਨੇ ਅਡੋਲਤਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ, ਕੁਝ ਦੇਵਤਾ ਬਣ ਗਏ, ਕੁਝ ਮਨੁੱਖ ਬਣੇ, ਕੁਝ ਰਾਖਸ਼ ਬਣੇ। ਕੁਝ ਅਣਗਿਣਤ ਯੁਗਾਂ ਤੱਕ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਪਵਿੱਤਰ ਜੀਵ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਹਮ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਚੇਤਨ ਲਹਿਰਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਸਦਾ ਬਦਲਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਜੋ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹਨ। ਪਰ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਗਲਤ ਕਲਪਨਾ ਵਿਚ 'ਅਸੀਂ ਬ੍ਰਹਮ ਨਹੀਂ' ਮੰਨ ਲਿਆ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਮਨ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਪਾਪ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਡੁੱਬੇ ਹੋਣ, ਉਹ ਭੀ ਭਿਆਨਕ ਸੰਸਾਰਿਕ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਭਟਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਬ੍ਰਹਮ-ਚੇਤਨਾਂ, ਜੋ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਅਲੇਪ ਹਨ, ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਹੀ ਬੀਜ ਹਨ; ਜਾਂ ਜਾਣ ਲਓ ਕਿ ਕਰਮ ਹੀ ਇਹ ਹੈ। ਇਹ ਮਨ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਭਾਵ ਰਾਹੀਂ, ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਗੁੱਛੀ, ਜੋ ਸੰਸਾਰਕ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਜੰਗਲ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਥਿਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਖੜੀਆਂ ਹਨ, ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਹਨ, ਰੋਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਹੱਸਦੀਆਂ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਘਾਹ ਦੀ ਟਿੱਪ ਤੱਕ, ਹਵਾ ਦੀ ਚਲਣ ਵਾਂਗ, ਉਹ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਰੋਕਦੇ ਹਨ, ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਬਹੁਤ ਪਵਿੱਤਰ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਹਰੀ, ਹਰਾ (ਰੁਦ੍ਰ) ਆਦਿ; ਕੁਝ ਥੋੜ੍ਹੀ ਭਟਕਾਵਟ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸਰਪ, ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਦੇਵਗਣ। ਕੁਝ ਬਹੁਤ ਭਾਰੀ ਭਟਕਾਵਟ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਤੇ ਘਾਹ; ਕੁਝ ਮੂੜਤਾ ਕਰਕੇ ਕੀੜੇ ਤੇ ਮੱਖੀਆਂ ਬਣ ਗਏ ਹਨ। ਕੁਝ ਜੀਵ, ਘਾਹ ਦੀ ਟਿੱਪ ਵਾਂਗ, ਬ੍ਰਹਮ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਦੂਰ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਅਜੇ ਠੀਕ ਅਵਸਥਾ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚੇ, ਜਿਵੇਂ ਸਰਪ ਤੇ ਮਨੁੱਖ। ਕੁਝ, ਕੰਢਾ ਦੇਖ ਕੇ ਹੀ ਥੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜੰਮੇ ਤੇ ਅਜੰਮੇ, ਦੋਵੇਂ, ਮੌਤ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਪੰਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਹੋਰ, ਬ੍ਰਹਮ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਸਾਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਹਰੀ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਹਰਾ ਆਦਿ ਨਾਲ, ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਉਸ ਕੰਢੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ, ਥੋੜ੍ਹੀ ਭਟਕਾਵਟ ਵਾਲੇ, ਉਸੇ ਬ੍ਰਹਮ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਅਣਦੇਖੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਤੇ ਰੋਗਾਂ ਦੀ ਲਹਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ। ਕੁਝ ਜਨਮ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਹੁਣ ਆਉਣੀਆਂ ਹਨ; ਕੁਝ ਅਣਗਿਣਤ ਜਨਮਾਂ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਹਨ, ਉਹ ਹਨੇਰੇ ਦੀ ਚਮਕ ਵਿੱਚ ਹੀ ਅਟਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਨੀਵੇਂ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਥੱਲੇ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਅਵਸਥਾ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਕੁਝ ਉੱਚੇ ਤੇ ਹੋਰ ਉੱਚੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਤੇ ਹੋਰ ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੀ ਗਤੀਵਿਧੀ, ਜੋ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਦੀ ਯਾਦ ਤੋਂ ਉੱਠਦੀ ਹੈ; ਜਦ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਦੀ ਪਹਚਾਣ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਸਭ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜਹਰ ਦਾ ਦੁੱਖ ਪੰਛੀ ਦਾ ਨਾਮ ਲੈਣ ਨਾਲ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚਕਾਰ, ਜਿਹੜੇ ਮਨ ਦੀ ਭਟਕਾਵਟ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਉੱਚ ਤੇ ਹੇਠਲੇ ਪਾਸੇ ਵੇਖ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਮੁਕਤ ਜੀਵ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਯਕਸ਼, ਗੰਧਰਵ ਤੇ ਕਿਨਨਰ। ਕੁਝ ਹੋਰ, ਲੱਕੜ ਜਾਂ ਕੰਧ ਵਾਂਗ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹ ਅਡੋਲਤਾ ਵਿੱਚ ਪਏ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੂੜਤਾ ਅਜੇ ਮੁੱਕੀ ਨਹੀਂ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਸੋਚਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਜਿਹੜੇ ਜੀਵ ਆਤਮ-ਸੁਰਤੀ ਵਲ ਜਾਗ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇੱਥੇ ਫੈਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸ਼ਾਸਤਰੀਆਂ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਲ ਝੁਕੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨੀਅਤ ਸੱਚਮੁੱਚ ਜਾਗ ਗਈ ਹੈ ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਮੁੱਕ ਗਏ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਗ੍ਰੰਥ-ਵਿਚਾਰ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੱਚੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜਾਂਚ-ਪੜਤਾਲ ਨਾਲ ਮਨ ਦੀ ਭਟਕਾਵਟ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਰਾਤ ਦਾ ਹਨੇਰਾ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਮਨ ਵਿਗਲਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਿਹਾ, ਉਹ ਕੇਵਲ ਭਟਕਾਵਟ ਲਈ ਹੈ, ਗਿਆਨ ਲਈ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਧੁੰਦ ਵਾਂਗ ਢੱਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਭੂਤ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਇੱਥੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਮੂਲ ਕੇਵਲ ਮਨ ਹੀ ਹੈ, ਮਾਸ ਦੇ ਬਣੇ ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਜੋ ਮਾਸ ਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਦਾ ਪਿੰਡ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਭੀ ਮਨ ਦੀ ਹੀ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆ ਹੈ; ਸਰੀਰ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੱਚ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਤੁਹਾਡੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਤੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਜੋ ਕੁਝ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਮਿਲ ਗਿਆ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਕਦੇ ਦੋਸ਼ੀ ਨਹੀਂ। ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ, ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਜੋ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਹਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਕਰਤੂਤ ਨਹੀਂ।