ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਇਹ ਜਗਤ ਜਿਸਨੂੰ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਸਧਾਰਣ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨਾਲ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ, ਉਸ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਦੋ ਸਰੀਰ ਹਨ—ਇੱਕ ਮਨ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਭੌਤਿਕ ਸਰੀਰ। ਪਰ ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮਨ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਤੋਂ ਉਪਜਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਚ ਹੈ, ਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਝੂਠ। ਮਨ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਕ ਵੇਖਣ ਦੀ ਆਦਤ ਕਰਕੇ, ਤੇ ਉਸ ਆਦਤ ਦੀ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਲਗਨ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਉਪਜਦੀ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇਖਣ ਦਾ ਭਰਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਆਦਤ ਮਨ ਨੂੰ ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਘਣੇ ਵਸਤੂਆਂ—ਘੜੇ, ਕਪੜੇ, ਜੰਗਲ ਆਦਿ—ਵੱਖ ਵੱਖ ਵੇਖਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿਚ 'ਮੈਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹਾਂ, ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹਾਂ, ਮੂੜ੍ਹ ਹਾਂ' ਵਰਗੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਦ ਮਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਬਣਾਈਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਸੋਚ ਕੇ ਸੰਸਾਰਕ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਵਿਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦ ਕੋਈ ਇਹ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ 'ਇਹ ਸਾਰੀ ਕਲਪਨਾ ਕ੍ਰਿਤ੍ਰਿਮ ਹੈ, ਇਹ ਮੇਰੀ ਅਸਲियत ਨਹੀਂ, ਮੈਂ ਇਸ ਕਰਕੇ ਡਿੱਗਦਾ ਨਹੀਂ,' ਤਾਂ ਮਨ ਇਸ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਅਨੰਤ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਉੱਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਲਹਿਰਾਂ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਲਓ। ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਸੁਚੱਜਾ, ਸੁੱਚਾ, ਮਿੱਠਾ, ਠੰਢਾ, ਅਟੁੱਟ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਂ ਉਠਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਲਹਿਰ, ਜਦ ਆਪਣੇ ਤਿੰਨ ਕੋਨੇ ਵੇਖਦੀ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ 'ਮੈਂ ਤਿੰਨ ਕੋਣਾਂ ਵਾਲੀ ਹਾਂ' ਮੰਨ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਉਹ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਸੋਚਦੀ ਹੈ 'ਮੈਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਈ,' ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਸੋਚਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਵੈਸੇ ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਉਹ ਲਹਿਰ ਉੱਚੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਹੈ, ਸੋਚਦੀ ਹੈ 'ਮੈਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਈ,' ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਮੰਨਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਸੂਰਜ ਦੀ ਪਰਛਾਈ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਸੋਚਦੀ ਹੈ 'ਮੈਂ ਚਮਕ ਰਹੀ ਹਾਂ,' ਤੇ ਜਦ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਗੁੱਛਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਸੋਚਦੀ ਹੈ 'ਮੈਂ ਮੈਲੀ ਹੋ ਗਈ ਹਾਂ।' ਜਦ ਮੋਤੀ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜਦੀ ਹੈ, ਚਮਕਦੀ ਹੈ; ਜਦ ਠੰਢ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਮੰਨਦੀ ਹੈ 'ਮੈਂ ਠੰਢੀ ਹੋ ਗਈ ਹਾਂ।' ਜਦ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਅੱਗ ਦੀ ਪਰਛਾਈ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਲਹਿਰ ਦਾ ਰੂਪ ਸੜ ਰਿਹਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਡਰਦੀ ਹੈ 'ਹਾਏ, ਮੈਂ ਸੜ ਗਈ ਹਾਂ,' ਤੇ ਮੱਛੀ ਵਾਂਗ ਕੰਬਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਲਹਿਰ ਪਹਾੜਾਂ, ਪੰਛੀਆਂ, ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਸੋਚਦੀ ਹੈ 'ਮੈਂ ਮਹਾਨ ਹਾਂ, ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਜੋਸ਼ ਹੈ।' ਜਦ ਉਹ ਸੁੱਚੀ, ਚਮਕਦੀ, ਉੱਠੀ, ਨਸ਼ਟ ਹੋਈ ਜਾਂ ਬੇਚੈਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਸੋਚਦੀ ਹੈ 'ਮੈਂ ਟੁੱਟ ਗਈ ਹਾਂ,' ਤੇ ਦੁਖੀ ਔਰਤ ਵਾਂਗ ਰੋ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਲਹਿਰਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਪਾਣੀ ਹੀ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਰੂਪ ਅਸਲ ਵਿਚ ਵੱਖਲਾ ਨਹੀਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ, ਛੋਟਾਈ ਆਦਿ ਕੋਈ ਨਿਜੀ ਗੁਣ ਨਹੀਂ; ਲਹਿਰਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਨਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਖ ਹਨ, ਨਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗ਼ੈਰ ਮੌਜੂਦ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਚਲਣ ਨਾਲ ਬਣਦੀਆਂ ਤੇ ਵਿਗੜਦੀਆਂ ਹਨ—ਕਦੇ ਨਸ਼ਟ, ਕਦੇ ਅਨਸ਼ਟ, ਕਦੇ ਉਭਰਦੀਆਂ, ਕਦੇ ਮਿਟਦੀਆਂ। ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਕੇ ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਪਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਬਣੀ ਹੋਈਆਂ, ਰੋਗ ਅਤੇ ਦੋਸ਼ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ, ਸੁੱਚਾ, ਨਿਰਮਲ, ਅਦਵੈਤ ਰੂਪ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਇੱਕ ਹੀ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਖੇਡ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਕਤੀਆਂ, ਜਾਪਦੀਆਂ ਤਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਨ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਭ ਇੱਕ ਹੀ ਅਨਾਦਿ, ਅਨੰਤ, ਸਰਵ-ਸ਼ਕਤਿਮਾਨ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਚੰਭੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ, ਬਸ ਉਸੀ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਾਂਗ ਖੇਡ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਕੇ, ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਜਦ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਨੇਕ ਭਿੰਨਤਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਨਿਯਤੀ ਆਪਣੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਭ ਵਸਤੂਆਂ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਜੜ ਹੈ ਉਹ ਜੜਤਾ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਚੇਤਨਤਾ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਤੇ ਜੋ ਸ਼ਕਤੀ ਸੰਸਕਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੱਚੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਹੀ ਖੇਡ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਤੇ ਗਤੀਆਂ ਨਾਲ ਪੂਰਨ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਆਪਣੇ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ। ਬ੍ਰਹਮ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਨਹੀਂ ਧਾਰਦਾ, ਨਾਂ ਹੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਡਦਾ ਹੈ; ਸਿਰਫ਼ ਆਤਮਾ ਹੀ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ। ਜਿਵੇਂ ਲਹਿਰਾਂ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ, ਐਸੇ ਹੀ ਇਹ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਪੰਚਤਾ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਬੀਜ ਵਿੱਚ ਡੰਡ, ਫੁੱਲ, ਬੇਲ, ਪੱਤਾ, ਫਲ ਤੇ ਕੋਪਲ ਸਭ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਐਸੇ ਹੀ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਕਰਮ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਸਰਵਗਿਆਤਾ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਸਦਾ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕੜੀ ਧੁੱਪ ਵਿੱਚ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੀ ਪਰਛਾਈਆਂ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਵਜੂਦ ਤੇ ਅਵਜੂਦ ਵਾਲੀਆਂ ਅਨੇਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਅਨੇਕ ਰੂਪ ਅਟੱਲ ਸ਼ਿਵ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਰੰਗ ਦੀ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਖੇਡ। ਜੋ ਅਚੇਤਨ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਚੇਤਨਤਾ, ਮੰਨਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਜਾਲਾ ਕੂਕੜੀ ਤੋਂ ਜਾਂ ਸੁੱਤਾ ਮਨੁੱਖ ਸੁੱਤ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ-ਰਹਿਤ ਸ਼ਿਵ, ਆਪਣੇ ਇਛਾ-ਬਲ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਰੇਸ਼ਮੀ ਕੀੜਾ ਆਪਣਾ ਕੋਕੂਨ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਫੈਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਸਦੇ ਬੰਧਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਹੀ ਇਛਾ ਨਾਲ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ, ਆਤਮਾ ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਕਲਪ ਕਰਕੇ, ਸੰਸਾਰ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਆਪਣੀ ਜੰਜੀਰ ਤੋੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਆਤਮਾ ਲਗਾਤਾਰ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਉਹ ਭਰ ਜਾਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਮਹਾਨ ਹੋਵੇ। ਜੋ ਸ਼ਕਤੀ ਸੋਚੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਉਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡਾ ਕੋਹਰਾ ਅਸਮਾਨ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਭੀ ਸ਼ਕਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਜੰਮੀ ਆਤਮਾ ਤੁਰੰਤ ਉਸ ਨਾਲ ਇਕਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰੁੱਖ ਉਸੇ ਰੂਪ ਦਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਲਈ ਨਾ ਕੋਈ ਮੁਕਤੀ ਹੈ, ਨਾ ਕੋਈ ਬੰਧਨ; ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਬੰਧਨ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਭਾਵ ਕਿਧਰੋਂ ਆ ਗਏ, ਇਹ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਉਸ ਲਈ ਨਾਂ ਬੰਧਨ ਹੈ, ਨਾਂ ਮੁਕਤੀ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਇਕਰੂਪ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਹਾਏ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਝੂਠ ਨਾਲ ਫੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮਾਇਆ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।