ਜਗਤ ਦੇ ਰਸਤੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਅਸੀਂ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ ਜਾਂ ਗੁੱਸੇ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ, ਭਾਵੇਂ ਸਾਨੂੰ ਦੁੱਖ ਮਿਲੇ ਜਾਂ ਸੁੱਖ। ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਨਿਯਮ ਹੈ ਕਿ ਜਦ ਕੋਈ ਗਲਤ ਕਰੇ ਤਾਂ ਗੁੱਸਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਦ ਕੋਈ ਚੰਗਾ ਕਰੇ ਤਾਂ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਇਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਮਰਯਾਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ। ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਰਹੇ ਤਾਂ ਤਪਸ਼ ਤੇ ਸਾੜਨ ਵਾਲਾ ਗੁਣ ਹੋਵੇ, ਤਿਵੇਂ ਜਿੰਦਗੀ ਚੱਲਦੀ ਰਹੇ ਤਾਂ ‘ਇਹ ਕਰਨਾ, ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ’ ਦਾ ਭਾਵ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ, ਹੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ, ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਸੋਚਦਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰ ਹੈ, ਇਹ ਨਹੀਂ,’ ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਸੰਸਾਰਕ ਅਸਤੀਤਵ ਵੀ ਛੱਡ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਆ ਗਏ, ਹੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ। ਹੁਣ ਤੇਰੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਣ ਤੇ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਸਮੰਗਾ ਦੇ ਨਾਲ ਵੇਖ ਲਿਆ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਮੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ। ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ ਹਨ; ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਹੀ ਸਰੀਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਜਗਤ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਤੂੰ ਠੀਕ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਾਡਾ ਸਰੀਰ ਸਿਰਫ਼ ਮਨ ਹੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਕੁੰਭਾਰ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਘੜੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮਨ ਆਪਣੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਨ ਜੋ ਬਣਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਰਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਪਲ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਮਨ, ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਗੁੱਡੀ ਨਾਲ ਖੇਡਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਰਮ, ਸੁਪਨੇ ਅਤੇ ਝੂਠੇ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਮਨ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਾਲੇ ਸ਼ਹਿਰ। ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਇਸ ਸਥੂਲ ਬੋਧ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਦੋ ਸਰੀਰ ਹਨ—ਮਨ ਅਤੇ ਭੌਤਿਕ ਸਰੀਰ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੌਕ—ਸਭ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ; ਇਹ ਇਕ ਵੱਡੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਾਂਗ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਾ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਨਾ ਗ਼ੈਰ-ਮੌਜੂਦ। ਮਨ ਤੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਦੇ ਭਾਵ ਤੇ ਉਸ ਆਦਤ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਮੂੜਤਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਚੰਦ੍ਰਮਾਂ ਦੀ ਭਟਕਣਾ। ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਦੇ ਪੱਕੇ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਮਨ ਹਰ ਥਾਂ ਘੜੇ, ਕਪੜੇ, ਜੰਗਲ ਆਦਿ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ‘ਮੈਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹਾਂ, ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹਾਂ, ਮੂੜ੍ਹ ਹਾਂ’ ਵਰਗੇ ਵਿਚਾਰ ਜਦ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਮਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਬਣਾਏ ਹੋਏ ਭਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦ ਇਹ ਗਿਆਨ ਹੋ ਜਾਵੇ ਕਿ ‘ਇਹ ਕਲਪਨਾ ਬਣਾਵਟੀ ਹੈ, ਇਹ ਮੇਰੀ ਅਸਲੀਅਤ ਨਹੀਂ, ਮੈਂ ਇਸ ਕਰਕੇ ਡਿੱਗਦਾ ਨਹੀਂ,’ ਤਾਂ ਮਨ ਉਸ ਤੋ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ, ਅਣਗਿਣਤ ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਹੌਲੀ ਲਹਿਰਾਂ ਲਗਾਤਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਪਾਣੀ—ਜੋ ਸ਼ਾਂਤ, ਸਾਫ਼, ਸੁਚੱਜਾ, ਮਿੱਠਾ, ਠੰਢਾ, ਅਭੇਦ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਹੈ—ਉਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤਿੰਨ-ਕਿਨਾਰੀ ਲਹਿਰ, ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਵੇਖ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ‘ਮੈਂ ਤਿੰਨ-ਕਿਨਾਰੀ ਹਾਂ’ ਸੋਚਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਹੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਉਹ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣਾ ਆਕਾਰ ਗੁਆ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੋਚਦੀ ਹੈ ‘ਮੈਂ ਟੁੱਟ ਗਈ ਹਾਂ’ ਤੇ ਉਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੋਚਦੀ ਹੈ ‘ਮੈਂ ਚੜ੍ਹ ਗਈ ਹਾਂ’ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਹੀ ਸਮਝਦੀ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਦੀ ਪਰਛਾਂਵ ਨਾਲ, ਸੋਚਦੀ ਹੈ ‘ਮੈਂ ਚਮਕਦਾਰ ਹਾਂ’ ਤੇ ਜਦ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਧੂੜ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੋਚਦੀ ਹੈ ‘ਮੈਂ ਗੰਦੀ ਹੋ ਗਈ ਹਾਂ’। ਜਦ ਕੀਮਤੀ ਰਤਨਾਂ ਦੀ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਚਮਕਦੀ ਹੈ; ਜਦ ਪਾਲੇ ਨਾਲ ਚੀਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਹੈ ‘ਮੈਂ ਠੰਢੀ ਹੋ ਗਈ ਹਾਂ’। ਜਦ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ ਦੀ ਪਰਛਾਂਵ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ ਭੜਕ ਉਠਦਾ ਹੈ; ਡਰਦੀ ਹੈ, ‘ਹਾਏ, ਮੈਂ ਸੜ ਗਈ,’ ਤੇ ਫੜੀ ਮੱਛੀ ਵਾਂਗ ਕੰਬਦੀ ਹੈ। ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ, ਪਹਾੜਾਂ, ਪੰਛੀਆਂ ਤੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਪਰਛਾਂਵ ਹੋ ਕੇ, ਸੋਚਦੀ ਹੈ ‘ਮੈਂ ਮਹਾਨ ਹਾਂ, ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਤਾਕਤ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਹੈ’। ਜਦ ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਸੁਥਰਾ, ਚਮਕਦਾਰ, ਉੱਠਿਆ, ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਤੇ ਬੇਚੈਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੋਚਦੀ ਹੈ ‘ਮੈਂ ਟੁੱਟ ਗਈ ਹਾਂ’ ਤੇ ਜ਼ਖਮੀ ਔਰਤ ਵਾਂਗ ਚੀਕ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਲਹਿਰਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹਨ; ਉਹ ਪਾਣੀ ਦੇ ਹੀ ਸਰੂਪ ਹਨ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਛੋਟੇ-ਵੱਡੇ ਆਕਾਰ ਵੀ ਅਸਲੀਅਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਹੀਂ; ਲਹਿਰਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੀ ਹਸਤੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੀਆਂ, ਨਾਂ ਹੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗ਼ੈਰਹਾਜ਼ਰ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਹੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੇ ਸੋਚ ਦੇ ਖੇਡ ਨਾਲ ਬਣਦੀਆਂ ਤੇ ਮਿਟਦੀਆਂ ਹਨ—ਕਦੇ ਨਾਸ਼ਵਾਨ, ਕਦੇ ਅਨਾਸ਼ਵਾਨ, ਮੁੜ ਉਤਪੰਨ, ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤੇ ਮੁੜ ਟੁੱਟਣ ਵਾਲੀਆਂ। ਆਪਸੀ ਸੰਪਰਕ ਨਾਲ ਉਹ ਅਨੇਕ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਇਕ ਹੀ ਸਰੂਪ ਹਨ, ਇਕੋ ਪਾਣੀ ਦੇ ਬਣੇ, ਕਿਸੇ ਰੋਗ ਜਾਂ ਖ਼ਾਮੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ। ਇਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਇਸ ਵਿਸ਼ਾਲ, ਸੁਚੱਜੇ, ਨਿਰਮਲ, ਇਕੋ ਸਰੂਪ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ—ਜੋ ਚਿੱਤ ਮਾਤ੍ਰ ਹੈ, ਬੇਅੰਤ ਹੈ—ਸਭ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਕਤੀਆਂ, ਵੱਖਰੀਆਂ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਵੀ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਉਹ ਉਸ ਸਰਬ-ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ, ਆਦਿ ਰਹਿਤ ਤੇ ਅੰਤ ਰਹਿਤ ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੱਸਦੀਆਂ ਹਨ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਦਭੁਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਗਤਿਸ਼ੀਲ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ, ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਹੀ ਹਸਤੀ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੇਪਣ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਂ ਦਾ ਚੱਕਰ, ਤਿਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ। ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਅਣਗਿਣਤ ਫ਼ਰਕ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਭਾਗ, ਆਪਣੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਸਭ ਪਦਾਰਥਾਂ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਨਿਸ਼ਚੇਤਨ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇਤਨ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਚੇਤਨਤਾ, ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨ ਵਾਂਗ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਆਪਣੇ ਅਸਲੀ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਪਾਪ-ਰਹਿਤ, ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਤੇ ਗਤੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਆਪਣੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਨਹੀਂ ਧਾਰਦਾ, ਨਾਂ ਹੀ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਡਦਾ ਹੈ; ਸਵੈ-ਅਸਤਿਤਵ ਵਿੱਚ ਸਵੈ-ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ। ਜਿਵੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲਹਿਰਾਂ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਸਭ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਵੀ ਸਰਬ-ਪ੍ਰਭੂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਬੀਜ ਵਿੱਚ ਡੰਡ, ਫੁੱਲ, ਬੇਲ, ਪੱਤਾ, ਫਲ ਤੇ ਕੋਪਲ ਸਮਾਏ ਹੋਏ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਸਭ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਕਰਤਾਵਾਂ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸਰਵ-ਗਿਆਨੀ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਸਭ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।