ਜਦ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਮਹਾਨ ਮুনি ਭਰਗੁ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਉਸ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ, ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਭਟਕ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਗਿਆਨ ਦੀ ਅੱਖ ਖੋਲ੍ਹੋ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖੋ," ਤਾਂ ਭਰਗੁ ਨੇ ਸ਼ਾਂਤ ਚਿੱਤ ਨਾਲ, ਗਿਆਨ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਭਲਾਈ ਉੱਤੇ ਮਨਨ ਕੀਤਾ। ਇਕ ਪਲ ਵਿਚ ਹੀ, ਆਪਣੇ ਅੰਤਰ-ਗਿਆਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਭਰਗੁ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕਥਾ ਆਪਣੇ ਮਨ-ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ ਸਾਫ਼-ਸਾਫ਼ ਵੇਖ ਲਈ। ਫਿਰ ਭਰਗੁ, ਜੋ ਸਮੰਗਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਸੀ, ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਪਰਤ ਆਇਆ, ਜਦ ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਦੇ ਢਲਾਣ ਉੱਤੇ ਨਿਯਤ ਸਮੇਂ ਤੇ ਖੜਾ ਸੀ। ਉਸ ਅਸਕਤਿ ਵਾਲੇ ਮੁਨੀ ਨੇ, ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਹੱਸਦਿਆਂ, ਸਮੇਂ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ, ਵਿਰਕਤ ਸਵਰੂਪ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਭੂਤ-ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਮਾਲਕ! ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਬੱਚੇ ਹਾਂ, ਨਿਰਲੇਪ; ਸਿਰਫ ਤੁਸੀਂ, ਹੇ ਦੇਵ, ਤਿੰਨ ਕਾਲਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰਖਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ੁੱਧ ਤੇ ਸਾਫ਼ ਮਨ ਰੱਖਦੇ ਹੋ।" "ਇਹ ਸੰਸਾਰਕ ਚਲਣ, ਜੋ ਬੇਅੰਤ ਰੂਪਾਂ ਤੇ ਬਦਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੱਚਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਝੂਠਾ ਹੈ, ਇਹ ਦ੍ਰਿੜ ਨਿਸ਼ਚਈਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਭੁਲਾਵਾ ਦੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਦੇਵ, ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਜਾਣਦੇ ਹੋ ਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਅੰਦਰ ਕੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਲੀਲਾ, ਜੋ ਮੋਹ-ਝੂਠ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜਾਦੂਗਰ ਦੀ ਚਾਲ।" "ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਰੇ ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਮੌਤ ਨਹੀਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਜਦ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇਖਿਆ, ਮੈਂ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ, 'ਸਮੇਂ ਨੇ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਲੈ ਲਿਆ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸਦੀ ਉਮਰ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਸੀ'; ਪਰ, ਹੇ ਦੇਵ, ਤੇਰੀ ਸ਼ਾਪ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਇਹ ਹੋ ਗਿਆ। ਪਰ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰੀਤ-ਰਿਵਾਜ ਸਮਝ ਕੇ, ਅਸੀਂ ਸੁਖ-ਦੁਖ, ਖੁਸ਼ੀ-ਗੁੱਸੇ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ।" "ਗੁੱਸਾ ਉਸ ਉੱਤੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਗਲਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਸਹੀ ਕਰੇ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਇਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਹੈ। ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਜੀਵਨ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਇਹ ਸੋਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ 'ਇਹ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ'—ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਰਹੇ ਤਾਂ ਤਾਪ, ਸੜਨ ਆਦਿ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ, ਹੇ ਜਗਤਗੁਰੂ, ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ 'ਇਹ ਲੈਣਾ, ਇਹ ਛੱਡਣਾ' ਵਾਲੀ ਸੋਚ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਸੰਸਾਰਕ ਅਸਤੀਤਵ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।" "ਅਸੀਂ ਤਾਂ, ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਨਾਂ ਵੇਖ ਸਕਣ ਕਰਕੇ, ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਆ ਗਏ ਸੀ। ਹੁਣ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੇਰੀ ਯਾਦ ਦਿਲਾਉਣ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਸਮੰਗਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਵੇਖ ਲਿਆ ਹੈ।" "ਮੇਰਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ ਹਨ; ਸਿਰਫ ਮਨ ਹੀ ਸਰੀਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਰਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਹਾਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਤੁਸੀਂ ਠੀਕ ਆਖਿਆ, ਮਨ ਹੀ ਸਾਡਾ ਸਰੀਰ ਹੈ; ਇਹ ਮਨ ਹੀ ਕਲਪਨਾ ਰਾਹੀਂ ਸਰੀਰ ਰਚਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੁੰਭਾਰ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਘੜੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।" "ਮਨ ਜੋ ਨਹੀਂ ਬਣਿਆ, ਉਹ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਬਣ ਗਿਆ, ਉਹ ਓਸਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਮਨ, ਮੋਹ ਵਿਚ, ਬੱਚੇ ਵਾਂਗ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਗੁੱਡੀ ਨਾਲ ਖੇਡਦਾ ਹੈ।" "ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭੁਲਾਵੇ, ਸੁਪਨੇ ਅਤੇ ਝੂਠੇ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾਰ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਉਪਜਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਝੂਠੇ ਸ਼ਹਿਰ।" "ਇਸ ਗਾਢੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਕੇ, ਵੱਡੇ ਮੁਨੀ, ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਦੋ ਸਰੀਰ ਹਨ: ਮਨ ਅਤੇ ਭੌਤਿਕ ਸਰੀਰ।" "ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੌਕਿਕ ਸੰਸਾਰ ਸਿਰਫ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ; ਇਹ ਵੱਡਾ ਦਿੱਖ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ, ਨਾਂ ਗੈਰ-ਹਾਜ਼ਰ।" "ਮਨ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਖਣ ਦੀ ਆਦਤ ਅਤੇ ਉਸ ਆਦਤ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਇਹ ਵਿਅਕਤਾ ਉਪਜਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਚੰਦਰੇ ਦੀ ਭਟਕਾਵਾ।" "ਫ਼ਰਕ ਦੇਖਣ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਆਦਤ ਕਰਕੇ, ਮਨ ਹਰ ਥਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚੀਜ਼ਾਂ—ਘੜੇ, ਕਪੜੇ, ਜੰਗਲ ਆਦਿ—ਵੱਖਰੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।" "ਮਨ ਵਿਚ 'ਮੈਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹਾਂ, ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹਾਂ, ਮੋਹਤਾਜ਼ ਹਾਂ' ਵਰਗੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਉਪਜਦੀਆਂ ਹਨ; ਜਦ ਮਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਬਣਾਏ ਖਿਆਲਾਂ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਸਾਰਕ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਪਰ ਜਦ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਇਹ ਗਿਆਨ ਹੋ ਜਾਵੇ ਕਿ 'ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਹੈ, ਇਹ ਮੇਰੀ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਮੈਂ ਇਸ ਕਰਕੇ ਡਿੱਗਦਾ ਨਹੀਂ', ਤਾਂ ਮਨ ਇਸ ਤੋ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ, ਬੇਅੰਤ ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਕਈ ਸੋਹਣੀਆਂ, ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਲਹਿਰਾਂ ਲਗਾਤਾਰ ਉਪਜਦੀਆਂ ਹਨ," "ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਾਣੀ—ਜੋ ਸ਼ਾਂਤ, ਸਾਫ਼, ਪਵਿੱਤਰ, ਮਿਠਾ, ਠੰਢਾ, ਅਟੱਲ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੇ ਮਹਾਨ ਚਮਕ ਵਾਲਾ ਹੈ—ਵਿੱਚ ਇਕ ਤਿੰਨ-ਕਿਨਾਰੇ ਵਾਲੀ ਲਹਿਰ, ਆਪਣੇ ਸਵਰੂਪ ਉੱਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ 'ਮੈਂ ਤਿੰਨ-ਕਿਨਾਰੇ ਵਾਲੀ ਹਾਂ' ਕਹਿ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।" "ਜਦ ਉਹ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਗੁਆ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸੋਚਦੀ ਹੈ 'ਮੈਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਈ ਹਾਂ', ਤੇ ਐਸੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਸੋਚਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।" "ਜਦ ਉਹ ਉੱਤੇ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਸੋਚਦੀ ਹੈ 'ਮੈਂ ਉੱਚੀ ਹੋ ਗਈ', ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਓਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਮੰਨ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।" "ਸੂਰਜ ਦੀ ਪਰਛਾਈ ਨਾਲ, ਉਹ ਸੋਚਦੀ ਹੈ 'ਮੈਂ ਚਮਕਦਾਰ ਹਾਂ', ਤੇ ਜਦ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਧੂੜ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ 'ਮੈਂ ਅਪਵਿੱਤਰ ਹਾਂ' ਮੰਨ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।" "ਜਦ ਜਵਾਹਰਾਂ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਸਜਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀ ਹੈ; ਜਦ ਪਾਲੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, 'ਮੈਂ ਠੰਢੀ ਹਾਂ' ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਹੈ।" "ਜਦ ਦਰਿਆ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ ਦੀ ਪਰਛਾਈ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਲਹਿਰ ਸੜਦੀ ਦਿੱਸਦੀ ਹੈ; ਡਰਦੀ ਹੈ, 'ਹਾਏ, ਮੈਂ ਸੜ ਗਈ', ਤੇ ਮੱਛੀ ਵਾਂਗ ਕੰਬਦੀ ਹੈ।" "ਜਦ ਉਹ ਕੰਢੇ, ਪਹਾੜਾਂ, ਪੰਛੀਆਂ ਤੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਛਾਈ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੋਚਦੀ ਹੈ 'ਮੈਂ ਮਹਾਨ ਹਾਂ, ਉਤਸ਼ਾਹ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਾਂ'।" "ਜਦ ਉਸਦਾ ਸਰੀਰ ਪਵਿੱਤਰ, ਚਮਕਦਾਰ, ਉੱਠਿਆ, ਨਸ਼ਟ ਹੋਇਆ, ਜਾਂ ਬੇਚੈਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸੋਚਦੀ ਹੈ 'ਮੈਂ ਟੁੱਟ ਗਈ ਹਾਂ', ਤੇ ਜਖਮੀ ਔਰਤ ਵਾਂਗ ਰੋ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।" "ਪਰ, ਲਹਿਰਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਪਾਣੀ ਦੀ ਹੀ ਸਰੂਪ ਹਨ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਇਕ ਰੂਪ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ।" "ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਛੋਟਾ ਹੋਣਾ ਜਾਂ ਲੰਮਾ ਹੋਣਾ ਵਰਗੀਆਂ ਗੁਣ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ; ਲਹਿਰਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੇ ਅਸਤੀਤਵ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੈਰ-ਮੌਜੂਦ ਵੀ ਨਹੀਂ।" "ਉਹ ਆਪਣੀ ਹੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਖੇਡ ਨਾਲ ਬਣਦੀਆਂ ਤੇ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ—ਨਸ਼ਟ ਵੀ, ਅਨਸ਼ਟ ਵੀ, ਉਤਪੰਨ ਵੀ, ਅਨੁਤਪੰਨ ਵੀ, ਮੁੜ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।" "ਆਪਸ ਵਿਚ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾ ਕੇ, ਉਹ ਅਨੇਕ ਦਿੱਖਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਇਕ ਹੀ ਸਰੂਪ ਹਨ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਬਣੇ ਹੋਏ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਰੋਗ ਜਾਂ ਦੋਸ਼ ਤੋਂ ਮੁਕਤ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਮুনি ਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿਚਕਾਰ ਇਹ ਗਿਆਨ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਮਨ ਦੇ ਭਟਕਾਵੇ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮਾਇਆ, ਤੇ ਅਸਲ ਸਰੂਪ ਦੀ ਗੱਲ ਖੁਲ੍ਹ ਕੇ ਆਈ।