ਇਹ ਜਗਤ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਨਾਟਕਸ਼ਾਲਾ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਮੇਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਵਿਅਪਕ ਹੈ। ਉਹ ਕ੍ਰਿਆ ਦੇ ਉਂਗਲ ਨਾਲ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਜੋਤ ਨੂੰ ਘਰ ਦੇ ਹਰ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦਇਆ ਨਾਲ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਕੀ ਹੈ ਤੇ ਕਿੱਥੇ ਹੈ, ਇਸਨੂੰ ਨਿਹਾਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸੂਰਜ ਦੀ ਅੱਖ ਨਾਲ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਦਿਨਾਂ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਹੋਇਆ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰਖਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਫਲਾਂ ਨੂੰ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਪੁਰਾਣੇ ਜੰਗਲ ਦੇ ਫਲ ਖਾਂਦਾ ਹੋਵੇ, ਖਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੌਤ, ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ ਪੇਟ ਵਾਲੇ ਸੰਦੂਕ ਵਾਂਗ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੇ ਮੋਤੀ, ਜੋ ਹੁਣ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਝੁੱਗੀਆਂ ਬਣ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਡਰਾਉਣੇ ਖੋਹ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ-ਮੋਤੀਆਂ ਦੀ ਮਾਲਾ, ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਗਲ ਵਿੱਚ ਸੋਭਾ ਵਾਂਗ ਪਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਪ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਤੋੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਰਾਤ ਦੇ ਕਵਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ, ਦਿਨ ਦੇ ਹੰਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ, ਉਹ ਚੰਚਲ ਇੱਕ, ਸਿਤਾਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਅਸਮਾਨ ਨੂੰ ਸਦਾ ਘੇਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਦਿਰਾ ਵੇਚਣ ਵਾਲਾ, ਜੋ ਪਹਾੜ, ਦਰਿਆ, ਬੱਦਲ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਹਰ ਰੋਜ਼, ਇ en ਸਿਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਲਾਲ ਬੂੰਦਾਂ ਨੂੰ ਛਿੜਕ ਕੇ, ਪੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਚੋਰ, ਜੋ ਛੋਟੇ-ਵੱਡੇ ਸਭ ਕੁਝ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਜਵਾਨੀ, ਕੋਈ ਕਵਲ, ਕੋਈ ਚੰਦ, ਕੋਈ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਿੰਘ-ਮਾਨ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ। ਸੰਸਾਰ-ਚੱਕਰ ਦੀ ਖੇਡ ਨਾਲ, ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਕੁਚਲ ਕੇ, ਓਹ ਆਪਣੇ ਉਤਪੱਤੀ ਤੇ ਲਯ ਦੀ ਮਸਤੀ ਵਿੱਚ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ ਮਗਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਕਰਤਾ ਹੈ, ਭੋਗਤਾ ਹੈ, ਨਾਸਕ ਹੈ, ਯਾਦ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ, ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਸਮੇਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੀ ਹੋਈ, ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੂਰੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਤੇ ਓਟਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਚੰਗੇ ਤੇ ਮੰਦੇ, ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਭ ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਤ। ਇਹ ਮਹਾਨ ਨਾਟਕ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪਗ, ਉਸ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹਨ, ਜਿਸਦੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਨੇ ਅਜੇ ਤੌਲਿਆ ਨਹੀਂ। ਜਦ ਉਹ, ਭੁੱਲੇ-ਭਟਕੇ ਤੇ ਦੁਖੀ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਨਾਲ, ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਜੋ ਥੱਕ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਅਸਤੀਤਵ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਿਕਾਰਗਾਹ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਥਾਂ, ਸਮੁੰਦਰੀ ਅੱਗ ਦਾ ਸੁੰਦਰ ਕਵਲ ਉਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਖੇਡ ਦਾ ਮਜ਼ੇਦਾਰ ਝੀਲ, ਪ੍ਰਲਯ ਯੁੱਗ ਦਾ ਮਹਾ ਸਮੁੰਦਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਮੇਂ ਦਾ ਰਸਤਾ, ਉਹਨਾਂ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਜੀਵਨ ਦੇ ਖੱਟੇ, ਤਿੱਖੇ ਤੇ ਨਮਕੀਨ ਸਮੁੰਦਰਾ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਉਹ ਭਿਆਨਕ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਘੁੰਮਦਾ ਹੋਇਆ, ਮਾਵਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨਾਲ, ਅਸਤੀਤਵ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭੇੜੀਆ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ-ਹਿਰਣ ਨੂੰ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਉਸ ਦੀ ਹਥੇਲੀ ਉੱਤੇ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਹੀ ਸਵਾਦਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਪਿਆਲੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਝੂਲਦੇ ਕਵਲ, ਜਲ-ਕਮਲ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਗਰਜਦਾ, ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਵੱਜਦਾ, ਬਾਂਹਾਂ ਦੇ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿੱਚ ਨਰਸਿੰਘ, ਚੌੜੀ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਜਟਾ ਵਾਲਾ, ਪ੍ਰੇਮੀ ਖੇਡਾਂ ਵਾਲਾ ਪੰਛੀ ਹੈ। ਬੀਣ ਵਾਂਗ ਮਿੱਠਾ, ਪਵਿੱਤਰ ਹੇਮੰਤ ਅਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾਰ, ਉਹ ਦੇਵਤਾ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮਹਾਕਾਲ ਹੈ, ਜੋ ਨੌਜਵਾਨ ਕੋਇਲ ਵਾਂਗ ਖੇਡਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਰੂਪ, ਜੋ ਸਦਾ ਗੂੰਜਦਾ ਹੈ, ਦੁੱਖ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, 'ਅਕਲਪਨਾ' ਨਾਮਕ ਧਨੁਸ਼ ਫੜ ਕੇ, ਹਰ ਥਾਂ ਕੰਪਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰਮ ਖੇਡ ਦੀ ਕੰਪਨ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਘੁੰਮਦਾ, ਫੜਦਾ, ਚੱਕਰ ਲਾਉਂਦਾ, ਚੀਰਦਾ, ਇਹ ਵਧੀਕ ਉਮਰ ਵਾਲਾ, ਸੰਸਾਰ-ਥੱਕਿਆ, ਚੰਚਲ ਬੰਦਰ—ਇੱਥੇ ਸਮਾਂ—ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਕੰਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਔਖੀਆਂ ਰਸਾਂ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਰਤਨ ਉਭਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਸੰਸਾਰ 'ਨਸੀਬ ਤੇ ਸਮਾਂ' ਆਖ ਕੇ, ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਕਰਮ ਦੀਆਂ ਸਿਰਫ਼ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਹੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੀ ਸੁਭਾਵਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੀ ਕੰਪਨ ਹੈ; ਕੋਈ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਰੂਪ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਮਜ਼ੋਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਹਿਮ ਤਾਪ ਵਿੱਚ ਪਿਘਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਇੱਥੇ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਭੋਗ ਦਾ ਖੇਤਰ—ਉਸ ਦੀ ਨਾਚਣ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਉਹ ਨੱਚਦਾ ਹੈ। ਤੀਜਾ, 'ਮੌਤ' ਨਾਮ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਵਾਲਾ, ਖੋਪੜੀ ਧਾਰੀ ਸਰੀਰ ਨਾਲ, ਮਸਤ ਹੋ ਕੇ, ਨਸੀਬ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਨੱਚਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮੌਤ ਲਗਾਤਾਰ ਨੱਚਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਸਦਾ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੇਮੀ, ਭਾਗਵਤੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਹੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ, ਪਰਮ ਪ੍ਰੇਮੀ ਵਾਂਗ। ਬਾਕੀ, ਚੰਦਰੀ ਰੇਖਾ ਵਾਂਗ ਪਵਿੱਤਰ, ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਧਾਰੀ, ਇਹ ਦੋਵੇਂ, ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ, ਸੰਸਾਰਕ ਅਸਤੀਤਵ ਦੀ ਛਾਤੀ ਉੱਤੇ ਜਨੇਊ ਵਾਂਗ, ਤੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਅਤੰਤ੍ਰ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਹਨ। ਚੰਦ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਗੋਲ, ਹਥਾਂ ਦੇ ਤਲਿਆਂ ਉੱਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਚੂੜੀਆਂ ਵਾਂਗ, ਹਥ ਵਿੱਚ ਖੇਡਦਾ ਕਵਲ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਕਵਲ-ਹਿਰਦੇ—ਇਹ ਸਭ ਸਜਾਵਟਾਂ ਹਨ। ਤਾਰਿਆਂ ਤੇ ਬੂੰਦਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਕੰਪਦੇ ਕਵਲਾਂ ਦੇ ਪੱਖੜੀਆਂ ਨਾਲ, ਇਕੋ ਮਹਾ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪਾਣੀਆਂ ਨਾਲ ਧੋਇਆ ਗਿਆ—ਇੱਕ ਅਸਮਾਨ, ਸਿਰਫ਼ ਅਸਮਾਨ। ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਸਰੂਪ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਨਸੀਬ, ਸਦਾ ਚਾਹਵਾਨ, ਬਿਨਾਂ ਰੁਕਾਵਟ ਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਨੱਚਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਦੇ ਮੁੱਕਦੀ ਨਹੀਂ। ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਲਈ ਜੋ ਨਾਚ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਸਰੂਪ ਅਨਿਯਤ ਕੰਪਨ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਘਟਨਾ-ਵਾਧਾਂ ਨਾਲ ਸਦਾ ਝਲਮਲਾਉਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਸੋਹਣੀਆਂ ਸਜਾਵਟਾਂ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਲੜੀਆਂ ਹਨ; ਉਸਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਾਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ, ਅਸਮਾਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪਾਤਾਲ ਤੱਕ ਲਟਕ ਰਹੀ ਹੈ। ਨਰਕ ਦੀਆਂ ਪੈਰਾਂ ਦੀਆਂ ਘੁੰਘਰੂਆਂ, ਜੋ ਪਾਪਾਂ ਦੀਆਂ ਡੋਰਾਂ ਤੇ ਟੰਗੀਆਂ ਹਨ, ਉਸਦੇ ਪਾਤਾਲੀ ਪੈਰ ਤੇ ਕੰਪਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਕਸਤੂਰੀ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ, ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਮਿੱਤਰ ਵਲੋਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ, ਚਿਤਰਗੁਪਤ ਰਾਤ ਨੂੰ ਮੱਥੇ ਦੀ ਪੱਟੀ ਉੱਤੇ ਲਿਖਦਾ ਹੈ। ਕਾਲੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਜਿਸਦਾ ਚਲਚਲਾਉਣ ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਦੇਵੀ ਮੁੜ ਨੱਚਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਗੂੰਜਦੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਤੋਂ ਵੱਜਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ, ਜੰਗਲੀ ਤੇ ਝੂਲਦੇ, ਨੌਜਵਾਨ ਰਥ ਹਨ, ਜੋ ਮੋਰ ਪੰਖੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਸਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਅੱਖਾਂ, ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਡਰਾਉਣੀ ਨਿਗਾਹ ਨਾਲ, ਭਿਆਨਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਸਦੇ ਵਾਲ, ਹੇਮੰਤ ਦੀ ਚੰਦਨੀ ਵਾਂਗ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਤੇ ਵਹਿੰਦੇ, ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਵਿਖਰੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਉਹ ਸੋਹਣੇ ਸਫੈਦ ਮੰਦਰ ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਗੌਰੀ ਦੇ ਚਮਕਦੇ ਯਕ-ਪੂੰਝੇ ਹਵਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਭੈਰਵ ਦੇ ਪੇਟ ਵਰਗੇ ਡੋਲ, ਜੰਗਲੀ ਨਾਚ ਦੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ ਹਿਲਾਉਂਦੀ ਹੈ; ਇੰਦਰ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਤੋਂ ਲਏ ਖੋਪੜੀਆਂ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਛੇਦ ਵਾਲੀਆਂ, ਝੰਝੋੜਦੀ ਹੈ। ਅਸਮਾਨ, ਸੁੱਕੀਆਂ, ਟੁੱਟੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਗਦਾ ਦੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਉਹ ਆਪ ਹੀ, ਆਪਣੇ ਲਈ ਵੀ, ਘਣੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ ਕਾਲੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। ਕਵਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਉਹ ਮਹਾ-ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਨਾਚ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।