ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਉਹ ਪੁੱਤਰ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਆਪਣਾ ਸੰਸਾਰ ਰਚਿਆ ਸੀ, ਬਹੁਤ ਉਤਾਵਲੇਪਣ ਨਾਲ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਸਦੇ ਪੁੰਨ ਖਤਮ ਹੋ ਗਏ, ਤਾਂ ਉਹ ਰਾਤ ਦੀ ਧੁੰਦ ਵਾਂਗ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਉਸਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਮੁਰਝਾਏ ਹੋਏ ਫੁੱਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਸਦੇ ਅੰਗ ਥੱਕੇ ਹੋਏ, ਪਸੀਨੇ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਤੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਸਹਚਰੀ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਪੱਕਾ ਹੋਇਆ ਫਲ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਤੇ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਉਹ ਸੁਖਦਾਈ ਰੂਪ ਛੱਡ ਦਿਤਾ, ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੁਕਸ਼ਮ ਸਰੀਰ ਵਜੋਂ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਤੱਤ ਰੂਪ ਅਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਨਮ ਲੈ ਲਿਆ। ਕਦੇ ਉਹ ਦਸ਼ਾਰਣ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਦਵਿਜ ਬਣਿਆ, ਕਦੇ ਕੋਸਲ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ, ਫਿਰ ਅੰਗ ਦੇ ਮਹਾਨ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਮਛੀਰਾ, ਤੇ ਤਿੰਨ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਕੰਢੇ ਹੰਸ ਬਣਿਆ। ਕਦੇ ਪੌਂਡ੍ਰ ਦੇ ਸੂਰਜ ਵੰਸ਼ੀ ਰਾਜਾ, ਕਦੇ ਸਾਲ੍ਵ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਭਗਤ, ਫਿਰ ਇਕ ਯੁਗ ਤੱਕ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਵਿਦਿਆਧਰ, ਤੇ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਗਿਆਨੀ ਤੇ ਧਨਵਾਨ ਪੁੱਤਰ ਬਣਿਆ। ਉਹ ਮਦ੍ਰ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਹੋਇਆ, ਫਿਰ ਨੌਜਵਾਨ ਤਪਸਵੀ ਵਜੋਂ ਵਾਸੁਦੇਵ ਨਾਮ ਨਾਲ ਸਮੰਗਾ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਵੱਸਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਜੋਰ ਨਾਲ, ਉਹ ਪੁੱਤਰ ਹੋਰ ਅਜੀਬ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਵੀ ਅਨੇਕਾਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਕਦੇ ਵਿਂਧਿਆ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਗਵਾਲਾ, ਕਦੇ ਕੇਕਯ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਕਾਰੀ, ਕਦੇ ਸੌਵੀਰ ਦਾ ਵਫ਼ਾਦਾਰ, ਤੇ ਕਦੇ ਤ੍ਰਿਗਰਤ ਦਾ ਖੇਤਰੀ ਮੁਖੀ ਬਣਿਆ। ਕਿਰਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਬਾਂਸਾਂ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਗਿਆ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਹਿਰਣ ਬਣਿਆ, ਪਾਲਮ ਦੇ ਰੁੱਖ ਹੇਠਾਂ ਰੇੰਗਣ ਵਾਲਾ ਜੀਵ, ਤੇ ਤਮਾਲਾ ਰੁੱਖ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲੀ ਪੰਛੀ ਬਣਿਆ। ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਮੰਤ੍ਰ ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਗਿਆ, ਉਸਨੇ ਉਹ ਗਿਆਨ ਉਚਾਰਿਆ ਜਿਸ ਨਾਲ ਵਿਦਿਆਧਰ ਦਾ ਦਰਜਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਵਿਦਿਆਧਰ ਬਣ ਗਿਆ, ਮੋਤੀ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਤੇ ਬਾਂਹ-ਬੰਦ ਪਾ ਕੇ, ਖੇਡਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਸਭਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਮਾਣਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਹ ਵਿਦਿਆਧਰ-ਕਨਿਆਵਾਂ ਲਈ ਸੂਰਜ ਵਰਗਾ ਸੀ, ਕਾਮਦੇਵ ਵਰਗਾ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਧਨੁਸ਼ ਵਾਲਾ, ਗੰਧਰਵ ਨਗਰੀ ਦਾ ਸ਼ਿੰਗਾਰ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਯੁਗ ਦਾ ਅੰਤ ਆਇਆ, ਤੇ ਬਾਰਾਂ ਸੂਰਜਾਂ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪਰਵਾਨੇ ਵਾਂਗ ਰਾਖ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਨਾ ਰਹੀ, ਤਦ ਉਸਦੇ ਸੰਸਕਾਰ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਪੰਛੀ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਜਿਵੇਂ ਘਰ-ਵਿਹੂਣਾ ਪੰਛੀ। ਜਦੋਂ ਸਮਾਂ ਨਵੀਂ ਤੇ ਅਚੰਭੇਜ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਰਾਤ ਦੇ ਪਲਟਣ ਤੇ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਹੱਲਾ-ਗੁੱਲਾ ਮੁੜ ਚਲ ਪਿਆ। ਉਸਦੇ ਮਨ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਹਵਾ ਨਾਲ ਚਲ ਕੇ, ਨਵੀਂ ਰਚਨਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਨਮ ਲੈ ਲਿਆ। ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਉਹ ਮੁੰਡਾ, ਵਾਸੁਦੇਵ ਨਾਮ ਨਾਲ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ ਤੇ ਸਾਰੀ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੀ ਵਿਦਿਆ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਇੱਕ ਯੁਗ ਲਈ ਵਿਦਿਆਧਰ ਹੋ ਕੇ, ਅੱਜ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਤੁਹਾਡਾ ਪੁੱਤਰ ਸਮੰਗਾ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਔਖੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਉਹ ਕਦੇ ਬਾਬੂਲ ਤੇ ਕਰੰਜ ਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੇ ਖੋਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਕਦੇ ਜਗਤ ਦੇ ਬੁੱਢੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਕਦੇ ਘਣੇ ਜੰਗਲਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਭਟਕਦਾ ਰਿਹਾ। ਮੋਟੀਆਂ ਜਟਾਵਾਂ ਤੇ ਮਾਲਾ ਲੈ ਕੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀ ਭਟਕਣ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰਕੇ, ਉਥੇ ਅੱਠ ਸੌ ਸਾਲ ਤੱਕ ਅਡੋਲ ਤਪ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਜੇਕਰ, ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਉਸ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ, ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਅਜੇ ਵੀ ਭਟਕਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਗਿਆਨ ਦੀ ਅੱਖ ਖੋਲ੍ਹੋ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖੋ। ਜਦੋਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਇਹ ਬਚਨ ਆਖਿਆ, ਤਦ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਸਿੱਧੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਗਿਆਨ ਦੀ ਅੱਖ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਭਲਾਈ ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ। ਅਕਸਰ, ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕਹਾਣੀ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ ਵੇਖ ਲਈ। ਫਿਰ ਭਰਗੂ, ਸਮੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ, ਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸਮੇਂ ਤੇ ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਦੀ ਢਲਾਨ ਉੱਤੇ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ, ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ, ਵਿਅਕੁਲਤਾ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਸਮੇਂ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ ਤੇ ਆਪਣੇ ਸਤਸੰਗੀ, ਜੋ ਵਿਅਕੁਲਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸੀ, ਨੂੰ ਆਖਿਆ: "ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਹੇ ਭੂਤ-ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਬੱਚੇ ਹਾਂ, ਨਿਰਲੇਪ; ਸਿਰਫ ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗੇ ਗਿਆਨੀ, ਹੇ ਦੇਵ, ਤਿੰਨ ਸਮਿਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਖ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਝੂਠਾ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਰੂਪ ਤੇ ਬਦਲਾਅ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਸਥਿਰ ਮਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਭੁਲਾਵਾ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਿਰਫ ਤੁਸੀਂ ਹੀ, ਹੇ ਦੇਵ, ਜਾਨਦੇ ਹੋ ਕਿ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ, ਜੋ ਮੋਹ ਦਾ ਜਾਲ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜਾਦੂਗਰ ਆਪਣਾ ਜਾਦੂ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੌਤ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਮਰਿਆ ਵੇਖਿਆ, ਮੈਂ ਭੁਲ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ, 'ਸਮੇਂ ਨੇ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਲੈ ਲਿਆ, ਜਿਸਦੀ ਉਮਰ ਅਜੇ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਸੀ'; ਪਰ, ਹੇ ਦੇਵ, ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਜੋੜ ਨਾਲ, ਤੁਹਾਡੀ ਸ਼ਾਪ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਈ। ਪਰ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰਸਤੇ ਜਾਣ ਕੇ, ਅਸੀਂ ਸੁੱਖ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਆਉਣ ਤੇ, ਖੁਸ਼ੀ ਜਾਂ ਗੁੱਸੇ ਦੇ ਅਧੀਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਗੁੱਸਾ ਉਸ ਉੱਤੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਗਲਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਪਿਆਰ ਉਸ ਉੱਤੇ ਜੋ ਠੀਕ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਨਿਯਮ ਹੈ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ। 'ਇਹ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ'—ਇਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਰਵਾਜ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਹੈ ਤਾਂ ਤਪਸ਼ ਤੇ ਸਾੜ ਵੀ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, 'ਇਹ ਮੰਨਣਾ, ਇਹ ਤਿਆਗਣਾ', ਉਸ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਅਸਤੀਤਵ ਆਪੇ ਛੱਡਣ ਯੋਗ ਹੈ, ਹੇ ਜਗਤ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਸਕਣ ਕਰਕੇ ਉਦਾਸ ਹੋਏ, ਤਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਆਏ; ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ। ਹੁਣ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਹਾਡੀ ਯਾਦ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਸਮੰਗਾ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਵੇਖ ਲਿਆ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਮੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ; ਸਿਰਫ ਮਨ ਹੀ ਸਰੀਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਜੰਮਦਾ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਠੀਕ ਆਖਿਆ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਕਿ ਮਨ ਹੀ ਸਾਡਾ ਸਰੀਰ ਹੈ; ਇਹ ਮਨ ਹੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੁੰਭਾਰ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਘੜਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜੋ ਨਹੀਂ ਬਣਿਆ, ਉਸਨੂੰ ਰਚ ਲੈਂਦਾ, ਤੇ ਜੋ ਬਣ ਗਿਆ, ਉਸਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਮਨ ਮੋਹ ਵਿਚ ਪੈ ਕੇ, ਬੱਚੇ ਵਾਂਗ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਗੁੱਡੀ ਨਾਲ ਖੇਡਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਟਕਾਵੇ, ਸੁਪਨੇ ਤੇ ਝੂਠੇ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾਰ ਤਾਕਤਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਜਾਦੂਈ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹਨ।