ਇਹ ਕਥਾ ਮਨ ਦੀ ਅਸਲਤ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅਦਭੁਤ ਖੇਡਾਂ ਬਾਰੇ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਅਸਲਤਾ ਅਤੇ ਝੂਠ ਦੀ ਗੱਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਜੋ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਮਨ ਉਸ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਸੱਚ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਅਸਲ ਸਰੀਰ ਤਾਂ ਨਾਸਵੰਤ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਬੱਚਾ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਪਤਲਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਐਸੇ ਹੀ ਮਨ ਪਲ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਰਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਮਨ ਹੀ ਅਸਲ ਜੀਵ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਮਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਕੀਤਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਮਨ ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਬੰਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਦ ਕਲਪਨਾ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜੋ ਸਾਡਾ ਸਰੀਰ, ਅੱਖ, ਅੰਗ, ਸਿਰ ਆਦਿ ਹੈ, ਇਹ ਸਭ ਮਨ ਦੀ ਹੀ ਵਧੂ ਰੂਪਾਂਤਰੀਤ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਮਨ ਹੀ ਜੀਵ ਹੈ, ਵਿਵੇਕ ਬੁੱਧੀ ਹੈ, ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਆਪ-ਹੀ-ਆਪ ਦੀ ਪਛਾਣ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਮਨ ਸਰੀਰ ਵਲ ਮੋੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਹੋਰ ਸਰੀਰਾਂ ਨੂੰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਵਸਤਵਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਮਨ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਵੇਖੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਝੂਠੀ ਸਰੀਰ-ਭਾਵਨਾ ਛੱਡ ਕੇ ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਉਹ ਮਨ, ਜੋ ਤੁਹਾਡੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਸੀ, ਤੁਹਾਡੇ ਅੰਦਰ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਦੇ ਮਾਰਗ ਤੇ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਤੱਕ ਚਲਿਆ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ ਮੰਦਰਾਂ ਪਰਬਤ ਦੀ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਉਸ਼ਨਸ ਦਾ ਇਹ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਪੰਛੀ ਵਾਂਗ ਆਪਣੇ ਘੋਸਲੇ ਤੋਂ ਉਡ ਕੇ ਦੇਵ-ਲੋਕ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ, ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ਬਾਗਾਂ, ਪਾਰਿਜਾਤ ਦੇ ਘਰਾਂ, ਨੰਦਨ ਬਨ ਦੇ ਗੁੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ, ਉਸ ਨੇ ਅੱਠ ਚਤੁਰ-ਯੁਗਾਂ ਤੱਕ ਵਿਸ਼ਵਾਚੀ ਦੇਵੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਵੇਂ ਭੌਰਾ ਕੌਲ ਨੂੰ ਚੁੰਮਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦ ਉਸ ਦੀ ਪੁੰਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ, ਤਾਂ ਉਹ ਰਾਤ ਦੇ ਕੋਹਰੇ ਵਾਂਗ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਿਆ। ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਪਰ ਥੱਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਪਸੀਨੇ ਨਾਲ ਲਤਪਤ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਸਮੇਤ ਪੱਕੇ ਫਲ ਵਾਂਗ ਥੱਲੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਦੇਵ-ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਕੇ, ਉਹ ਸੁੱਖਮ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਗਿਆ, ਫਿਰ ਤੱਤ-ਆਕਾਸ਼ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਨਮ ਲੈ ਲਿਆ। ਉਹ ਕਦੇ ਦਸ਼ਾਰਣ ਵਿੱਚ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ, ਕਦੇ ਕੋਸਲ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਕਦੇ ਅੰਗ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਮਛੀਰਾ, ਤੇ ਤਿੰਨ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਕੰਢੇ ਹੰਸ ਬਣ ਗਿਆ। ਕਦੇ ਪੌਂਡ੍ਰ ਦੇ ਸੂਰਜਵੰਸ਼ੀ ਰਾਜਾ, ਕਦੇ ਸਾਲਵਾ ਵਿੱਚ ਭਗਤ, ਕਦੇ ਵਿਦਿਆਧਰ, ਕਦੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਗਿਆਨੀ ਪੁੱਤਰ। ਫਿਰ ਮਦ੍ਰ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਸਮੰਗਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਵੱਸਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਵਾਸੁਦੇਵ ਯਤੀ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਤੁਹਾਡਾ ਇਹ ਪੁੱਤਰ ਅਨੇਕ ਅਜੀਬ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਰਿਹਾ। ਕਦੇ ਵਿਂਧਿਆ ਜੰਗਲ ਦਾ ਗਵਾਲਾ, ਕੇਕਯ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ, ਸੌਵੀਰ ਦਾ ਵਸੀਲ, ਤ੍ਰਿਗਰਤ ਦਾ ਮੁਖੀਆ। ਕਿਰਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਸ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਹਰਣ, ਤਾਲ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਸਰਪ, ਤਮਾਲ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲੀ ਪੰਛੀ ਬਣਿਆ। ਇੱਕ ਸਮੇਂ, ਇਹ ਪੁੱਤਰ ਮੰਤ੍ਰ ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੋ ਗਿਆ, ਤੇ ਵਿਦਿਆਧਰ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਗਿਆਨ ਧਾਰਾ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਮੂਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਉਹ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਵਿਦਿਆਧਰ ਬਣ ਗਿਆ, ਮੋਤੀ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਤੇ ਬਾਂਹ-ਬੰਦ ਪਾ ਕੇ ਵਿਹਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਹ ਕਮਲ-ਮੁਖੀਆਂ ਦੇ ਲਈ ਸੂਰਜ ਵਰਗਾ, ਫੁੱਲ-ਧਨੁਸ਼ ਵਾਲਾ ਦੂਜਾ ਕਾਮਦੇਵ, ਵਿਦਿਆਧਰ ਨਾਰੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰੇਮੀ, ਤੇ ਗੰਧਰਵ ਨਗਰੀ ਦਾ ਸ਼ੋਭਾ ਬਣਿਆ। ਫਿਰ, ਬਾਰਾਂ ਸੂਰਜਾਂ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਯੁਗਾਂਤ ਆਉਣ ਤੇ, ਉਹ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪਰਵਾਨੇ ਵਾਂਗ ਸੁਆਹ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਜਦ ਸੰਸਾਰ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਸੰਸਕਾਰ-ਛਾਂਵ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਘੋਸਲੇ-ਰਹਿਤ ਪੰਛੀ ਵਾਂਗ ਭਟਕਦੀ ਰਹੀ। ਫਿਰ, ਜਦ ਨਵੀਂ ਅਦਭੁਤ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਈ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਰਾਤ ਮੁੜ ਮੁੜੀ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਹਲਚਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਮਨ-ਸੰਸਕਾਰ, ਹਵਾ ਨਾਲ ਚਲਦੇ ਹੋਏ, ਨਵੇਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਨਮ ਲਏ। ਹੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ, ਉਹ ਮੁੰਡਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਵਾਸੁਦੇਵ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲਿਆ ਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ। ਇੱਕ ਯੁਗ ਲਈ ਵਿਦਿਆਧਰ ਬਣ ਕੇ, ਅੱਜ ਉਹ ਤੁਹਾਡਾ ਪੁੱਤਰ ਸਮੰਗਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਠਿਨ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਉਹ ਬਾਬੂਲ ਤੇ ਕਰੰਜ ਦੇ ਖੋਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਗਤ ਦੇ ਬੁੱਢਿਆਂ ਦੀ ਕੋਖ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਘਣੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਰਿਹਾ। ਮੁੱਠਿਆਂ ਵਾਲੇ ਕੇਸ਼, ਮਾਲਾ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਸਾਰੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਭਟਕਾਵਟ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਉਹ ਉੱਥੇ ਅੱਠ ਸੌ ਸਾਲ ਤੱਕ ਡਿੱਗੀ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਿਹਾ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ, ਹੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ, ਆਪਣੇ ਉਸ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ ਜਿਨ੍ਹਾ ਦਾ ਮਨ ਭਟਕਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਗਿਆਨ ਦੀ ਅੱਖ ਖੋਲ੍ਹੋ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖੋ। ਜਦ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਐਸਾ ਕਿਹਾ, ਤਾਂ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਸਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਗਿਆਨ ਦੀ ਅੱਖ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਭਲਾਈ ਵਿਚਾਰ ਲਈ। ਅਤੇ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਸਾਰੀ ਕਥਾ ਆਪਣੇ ਮਨ-ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ ਸਾਫ਼ ਵੇਖ ਲਈ। ਫਿਰ ਭਰਗੂ, ਸਮੰਗਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੋਂ ਆ ਕੇ, ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਪਰਵਿਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ, ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਦੀ ਢਲਾਨ ਤੇ ਨਿਯਤ ਸਮੇਂ ਖੜਾ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ, ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਮੁਸਕੁਰਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਵਿਰਕਤਤਾ ਨਾਲ ਕਾਲ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਤੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੇਮੀ (ਜੋ ਆਪ ਵੀ ਵਿਰਕਤ ਸੀ) ਨੂੰ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਪੁਰਾਣੇ ਤੇ ਨਵੇਂ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਬੱਚੇ ਹਾਂ, ਨਿਰਦੋਸ਼; ਸਿਰਫ਼ ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗੇ ਗਿਆਨੀ, ਹੇ ਦੇਵ, ਤਿੰਨ ਕਾਲਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਮਨ ਨਾਲ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਚੱਕਰ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਤੇ ਬਦਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਤੇ ਅਸਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਅਸਲ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਪੱਕੇ ਮਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਭੁਲਾਵਾ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਹੀ, ਹੇ ਦੇਵ, ਜਾਣਦੇ ਹੋ ਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਅੰਦਰ ਕੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਗਤੀ, ਜੋ ਮੋਹ-ਝਾਂਸਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜਾਦੂਗਰ ਦੀ ਚਾਲ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਮੌਤ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ, ਜਦ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਮਰਿਆ ਵੇਖਿਆ, ਮੈਂ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ, ‘ਕਾਲ ਨੇ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਲੈ ਲਿਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਆਯੁ ਨਹੀਂ ਮੁੱਕੀ ਸੀ’; ਪਰ, ਹੇ ਦੇਵ, ਤੇਰੀ ਸ਼ਾਪ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਭ ਹੋਇਆ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਕਥਾ ਮਨ ਦੀ ਅਸਲਤ, ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ, ਤੇ ਜਨਮਾਂ-ਮਰਨਾਂ ਦੇ ਅਨੰਤ ਚੱਕਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।