ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਇੱਕ ਅਤਿੰਦ੍ਰਿਯ ਪ੍ਰਾਣੀ ਨੇ ਬੜੀ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਗੰਭੀਰ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਮੁਨਿ, ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਠੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਥਕਾਉਂਦਾ ਹੈਂ? ਜਿਵੇਂ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮਹਾਨ ਅੱਗਾਂ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਸਾੜ ਨਹੀਂ ਸਕੀਆਂ, ਤਾਂ ਤੇਰੀ ਸ਼ਾਪ ਦੀ ਅੱਗ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸਾੜ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਚੱਕਰਾਂ ਨੇ ਅਣਗਿਣਤ ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਬੇਹਿਸਾਬ ਵਿਸ਼ਨੂ ਵੀ ਇਸ ਰੇਲ ਵਿੱਚ ਆ ਚੁੱਕੇ ਹਨ—ਸਾਨੂੰ ਕਿਸ ਨੇ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ, ਹੇ ਮਹਿਲਾ ਮੁਨਿ? ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਭੋਗੀ ਹਾਂ, ਤੇਰੇ ਵਰਗੇ ਜੀਵ ਸਾਡਾ ਭੋਜਨ ਹਨ; ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਤਕਦੀਰ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ—ਇੱਥੇ ਨਾ ਮੈਂ ਕਰਤਾ ਹਾਂ, ਨਾ ਤੂੰ। ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਹੈ, ਪਾਣੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੇਠਾਂ ਵਗਦਾ ਹੈ, ਭੋਜਨ ਭੋਜੀ ਦੇ ਪਾਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਸਾਰ ਆਪਣੇ ਅੰਤ ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਮੁਨਿ, ਇੱਥੇ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵੀ ਐਸੇ ਹੀ ਹੈ: ਆਤਮਾ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚੋਂ, ਆਪਣੇ ਲਈ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਸਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਨਾ ਕੋਈ ਕਰਤਾ ਹੈ, ਨਾ ਕੋਈ ਭੋਗਤਾ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਮੈਲ ਵਾਲੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਕਰਤਾਵਾਂ ਦਿਸਦੇ ਹਨ। ਕਰਤਾਪਣ ਤੇ ਅਕਰਤਾਪਣ ਦੇ ਭਾਵ ਸਿਰਫ ਕਲਪਨਾ ਹਨ; ਇਹ ਗਲਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਸੱਚੀ ਸਮਝ ਤੋਂ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਦਰੱਖਤਾਂ ਉੱਤੇ ਫੁੱਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਆਪ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਇੱਥੇ ਕਾਰਨਤਾ ਦਾ ਭਾਵ ਕੇਵਲ ਭਾਗ ਦੇ ਕੰਮ ਵਾਂਗ ਕਲਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਪਰਛਾਈ ਦੇ ਹਿਲਣ ਵਿੱਚ ਕਰਤਾਪਣ ਤੇ ਅਕਰਤਾਪਣ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਨਾ ਸੱਚ ਹੈ, ਨਾ ਝੂਠ—ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਲ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵੀ ਹੈ। ਮਨ, ਮਾਇਆ ਦੇ ਭਟਕਾਵੇ ਵਿੱਚ, ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕਰਤਾਪਣ ਤੇ ਅਕਰਤਾਪਣ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੀ ਨੂੰ ਸੱਪ ਸਮਝ ਲੈਣਾ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਮੁਨਿ, ਤੂੰ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾ ਕਰ; ਵਿਪਤਾ ਵਿੱਚ ਇਵੇਂ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਹਨ, ਉਹਵੇਂ ਰਹਿਣ ਦੇ; ਹਕੀਕਤ ਤਾਂ ਭਟਕਾਵੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਨਾ ਕਿਸੇ ਅਧਿਕਾਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਾਂ, ਨਾ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ; ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਜ਼ਰੂਰਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ, ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਅਧੀਨ। ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵਿਕ ਕਰਤਵਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰਤ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਤੇ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਹੀ ਗਿਆਨੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਹੰਕਾਰੀ ਨਹੀਂ। ਕਰਮ ਤਾਂ ਉਹੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹਨ, ਜੋ ਸੁਤਿਆ ਹੋਇਆ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਕੋਈ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ। ਗਿਆਨ ਦੀ ਨਿਗਾਹ, ਮਹਾਨਤਾ, ਅਡੋਲਤਾ—ਇਹ ਸਭ ਕਿੱਥੇ ਗਈ? ਤੂੰ ਤਾਂ ਜਾਣਿਆ-ਪਛਾਣਿਆ ਰਸਤਾ ਵੀ ਅੰਨ੍ਹੇ ਵਾਂਗ ਭਟਕ ਰਿਹਾ ਹੈਂ। ਤਿੰਨ ਸਮਿਆਂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਤੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਚਲਣ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਮੂਰਖ ਵਾਂਗ ਕਿਉਂ ਭਟਕਦਾ ਹੈਂ? ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ, ਜੋ ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਹੈ, ਸੋਚਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਵਿਅਰਥ ਕਿਉਂ ਸ਼ਾਪ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ? ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਕੀ ਤੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਕਿ ਇੱਥੇ ਹਰ ਜੀਵ ਦਾ ਸਰੀਰ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਇੱਕ ਭੌਤਿਕ ਸਰੀਰ, ਦੂਜਾ ਮਨਮਾਇਆ ਸਰੀਰ? ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਭੌਤਿਕ ਸਰੀਰ ਅਚੇਤਨ ਹੈ ਤੇ ਨਾਸ ਦੇ ਲਈ ਹੈ; ਪਰ ਮਨ, ਚੰਜਲ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਰਥਵਾਨ ਚਾਰ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਰਥ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਸਰੀਰ ਮਨ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਸਲ ਸਰੀਰ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲੀਅਤ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਕੇ ਅਸੱਤ ਨੂੰ ਵੀ ਸਤ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮਨ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਪਤਲੇ ਵਾਂਗ ਮਨੁੱਖ ਰਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਾ ਖੇਡਦਾ ਹੋਵੇ। ਇੱਥੇ, ਮਨ ਹੀ ਜੀਵ ਹੈ; ਜੋ ਕੁਝ ਇਹ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਕੀਤਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਬੰਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਣ ਨਾਲ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਰੀਰ, ਇਹ ਅੱਖ, ਇਹ ਅੰਗ, ਇਹ ਸਿਰ—ਇਹ ਸਭ ਜੋ ਵਧਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਹੀ ਮਨ ਹੈ। ਮਨ ਹੀ ਜੀਵ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ 'ਜੀਵ' ਆਖਦੇ ਹਨ; ਵਿਵੇਕ ਬੁੱਧੀ ਹੈ, ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਆਤਮ-ਭਾਵ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਸਰੀਰ ਵੱਲ ਝੁਕਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਜ਼ੋਰ ਤੇ ਦੂਜੇ ਸਰੀਰਾਂ ਨੂੰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਭੌਤਿਕ ਰੂਪ ਵਾਂਗ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਮਨ ਸੱਚਮੁੱਚ ਵੇਖਣ ਲੱਗ ਪਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਰੀਰ ਦੀ ਝੂਠੀ ਧਾਰਨਾ ਛੱਡ ਕੇ, ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸੀ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੱਕ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ ਉਸ਼ਨਸ ਦੇ ਇਸ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਮੰਦਰ ਪਰਬਤ ਦੀ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਕੇ, ਪੰਛੀ ਵਾਂਗ ਆਪਣਾ ਆਕਾਸ਼ੀਕ ਰੂਪ ਲੈ ਕੇ ਦੇਵ ਲੋਕ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਮੰਦਰ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ, ਪਾਰਿਜਾਤ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਨੰਦਨ ਬਾਗਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਅੱਠ ਚਤੁਰਯੁਗਾਂ ਤੱਕ, ਉਸ ਮਹਾਬਲੀ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵਾਚੀ ਦੇਵੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਵੇਂ ਭੌਰਾ ਕਮਲ ਨਾਲ ਲਗਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਉਸਦੀ ਪੁੰਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਮੁੱਕ ਗਈ, ਤਾਂ ਉਹ ਰਾਤ ਦੀ ਧੁੰਦ ਵਾਂਗ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਮੁਰਝਾਏ ਫੁੱਲ, ਹੱਡੀਆਂ ਥੱਕੀਆਂ, ਸਰੀਰ ਪਸੀਨੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ—ਉਹ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਪੱਕੇ ਫਲ ਵਾਂਗ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਉਸ ਆਕਾਸ਼ੀਕ ਰੂਪ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਉਹ ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ ਵਾਂਗ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਗਿਆ, ਫਿਰ ਤੱਤ ਰੂਪ ਅਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਕਦੇ ਦਸ਼ਾਰਣਾ ਵਿੱਚ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲਿਆ, ਕੋਸਲ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣਿਆ, ਵੱਡੇ ਅੰਗ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਮਛੀਰਾ ਬਣਿਆ, ਤਿੰਨ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਕੰਢੇ ਹੰਸ ਬਣਿਆ। ਪੌਂਡ੍ਰ ਦੇ ਸੂਰਜਵੰਸ਼ੀ ਰਾਜਾ, ਸਾਲਵਾ ਵਿੱਚ ਭਗਤ, ਇੱਕ ਯੁਗ ਲਈ ਵਿਦਿਆਧਰ, ਤੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਤੇ ਧਨਵਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਪੁੱਤਰ ਬਣਿਆ। ਮਦਰਾ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਫਿਰ ਨੌਜਵਾਨ ਤਪੱਸਵੀ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਂ ਵਾਸੁਦੇਵ ਸੀ, ਜੋ ਸਮੰਗਾ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਵੱਸਦਾ ਸੀ। ਹੋਰ ਅਜੀਬ ਜਗ੍ਹਾਂ ਤੇ ਵੀ, ਆਪਣੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਤੇ, ਤੇਰਾ ਇਹ ਪੁੱਤਰ ਅਣਗਿਣਤ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਰਿਹਾ। ਕਦੇ ਵਿਂਧਿਆ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਗਵਾਲਾ, ਕੇਕਯਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਕਾਰੀ, ਸੌਵੀਰਾ ਵਿੱਚ ਵਫ਼ਾਦਾਰ, ਤੇ ਤ੍ਰਿਗਰਤ ਵਿੱਚ ਖੇਤਰੀ ਮੁਖੀਆ ਬਣਿਆ। ਕਿਰਾਟਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਂਸ ਦੀ ਝਾੜੀ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਹਿਰਣ, ਤਾਲ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਰੇਂਗਣ ਵਾਲਾ ਜੰਤੂ, ਤੇ ਤਮਾਲ ਦੇ ਦਰਖ਼ਤ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲੀ ਪੰਛੀ ਬਣਿਆ। ਤੇਰਾ ਇਹ ਪੁੱਤਰ, ਜਦੋਂ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋ ਗਿਆ, ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਉਸਨੇ ਉਹ ਗਿਆਨ ਉਚਾਰਿਆ ਜੋ ਵਿਦਿਆਧਰ ਬਣਨ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਮਹਿਲਾ ਮੁਨਿ, ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਰਾਹੀਂ, ਕਈ ਜਨਮਾਂ, ਰੂਪਾਂ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਰਿਹਾ, ਤੇ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮ, ਮਨ ਤੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਤੇ ਹੋਇਆ—ਇਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਅਟੱਲ ਨਿਯਮ ਹੈ।